ଧର୍ମପୁରୀର ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର,ଇତିହାସ, ପୌରାଣିକ କଥା ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଅନନ୍ୟ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର

ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ ତୀର୍ଥପରମ୍ପରାରେ ଧର୍ମପୁରୀ ଏକ ଏମିତି ପବିତ୍ର ଭୂମି, ଯେଉଁଠାରେ ଇତିହାସ, ଧର୍ମବିଶ୍ୱାସ, ରାଜବଂଶର ସ୍ମୃତି ଓ ଶିଳ୍ପକଳା ପରସ୍ପର ସହିତ ମିଶିଯାଇଛି। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଭୂମିର କୋଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଅନେକ ଶତାବ୍ଦୀର ଆସ୍ଥା, ରାଜପରମ୍ପରା, ପୁରାଣକଥା ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଜୀବନ୍ତ ସ୍ମାରକ। ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ କୋଟ ମନ୍ଦିର, କୋଟେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, କୋଟ ଶିବ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ମା’କାମାକ୍ଷୀ ମନ୍ଦିର ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ଜାଣନ୍ତି। ମନ୍ଦିରର ପ୍ରଧାନ ଦେବତା ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ରୂପ ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କ ରୂପ କାମାକ୍ଷୀ। ଧର୍ମପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା ସରକାରୀ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଚୋଳ ଯୁଗ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ ତଗଡୁର ରାଜା ମାନଙ୍କ ଭକ୍ତିପରମ୍ପରା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ରହିଥିବା କୁହାଯାଏ।

ଧର୍ମପୁରୀର ପ୍ରାଚୀନ ନାମ ତଗଡୁର ବୋଲି ଐତିହାସିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଆଜିର ଧର୍ମପୁରୀ ନଗର ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିକଶିତ ହୋଇଛି, ସେହି ଭୂମି ଏକଦା ଅଧିୟମାନ ରାଜବଂଶର ପ୍ରଭାବକ୍ଷେତ୍ର ଥିଲା ବୋଲି ଇତିହାସରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ଧର୍ମପୁରୀର କୋଟ ଅଞ୍ଚଳ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ରାଜଶକ୍ତିର ସ୍ମୃତି ବହନ କରୁଛି। ନିକଟସ୍ଥ ଅଧିୟମାନକୋଟ୍ଟମର ଧ୍ୱଂସାବଶେଷ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ତଗଡୁରର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱର ସାକ୍ଷୀ। ଏହି ପରିବେଶରେ ଥିବା ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରକୁ ଦେଖିଲେ ମନେ ହୁଏ, ଏଠାରେ ପଥରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଭାଷାରେ ଅତୀତର କଥା କହୁଛନ୍ତି।

ମନ୍ଦିରର ଗର୍ଭଗୃହରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ରୂପେ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନେଶ୍ୱର ପୂଜିତ ହେଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀ ରୂପେ ଦେବୀ କାମାକ୍ଷୀଙ୍କ ଆରାଧନା କରାଯାଏ। ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ତଗଡୁର କାମାକ୍ଷୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ। ମନ୍ଦିରର ଏକ ବିଶେଷତା ହେଉଛି- ଏଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ସନ୍ନିଧି ଭଗବାନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରରେ ରହିଛି। ଏହି ବିନ୍ୟାସକୁ ଭକ୍ତମାନେ ଶକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱର ମହିମା ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଦେଖନ୍ତି। ସରକାରୀ ଜିଲ୍ଲା ତଥ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଆଯାଇଥିବା ଏହି ବିଶେଷ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ବିନ୍ୟାସର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।

ଏହି ମନ୍ଦିରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କେବଳ ଐତିହାସିକ ଦଲିଲରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହାକୁ ଶୈବ ପରମ୍ପରାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗଣାଯାଏ। ଶୈବ ସନ୍ତ ସୁନ୍ଦରରଙ୍କ ଦେବାରମ୍ ସ୍ତୁତି ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଏକ ‘ବୈପ୍ପୁ ସ୍ଥଳ’ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା ସେହି ପବିତ୍ର ଶିବକ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ, ଯାହାର ନାମ ଶୈବ ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାରେ ସ୍ମରଣୀୟ ହୋଇଆସିଛି। ଏହି କାରଣରୁ ମନ୍ଦିରଟିର ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାନୀୟ ସୀମା ଛାଡ଼ି ବ୍ୟାପକ ଶୈବ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଯୋଡ଼ିଯାଇଛି।

ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ନାମକୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଏକ ମନୋହର ପୌରାଣିକ କଥା ପ୍ରଚଳିତ। ସ୍ଥଳପୁରାଣ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରାରେ କୁହାଯାଏ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅର୍ଜୁନ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଶିବଙ୍କ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲର ଅର୍ପଣର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଥିଲା ବୋଲି କିମ୍ବଦନ୍ତି ରହିଛି। ମଲ୍ଲିକାର ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଶିବଭକ୍ତିର ସମନ୍ୱୟରୁ ଦେବତାଙ୍କ ନାମ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ହୋଇଥିବା ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ପ୍ରଚଳିତ। ଏହି କଥା ଇତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ମନ୍ଦିର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ସ୍ଥଳପୁରାଣ ଓ ଭକ୍ତିପରମ୍ପରାର ଅଂଶ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ମନ୍ଦିରର ସମ୍ପର୍କର କଥା ଆହୁରି ଗଭୀର। ମହାଭାରତର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କିରାତାର୍ଜୁନୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ଅର୍ଜୁନ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ପାଇଥିଲେ ବୋଲି ମହାକାବ୍ୟୀୟ କଥା ରହିଛି। ଧର୍ମପୁରୀର ଏହି ମନ୍ଦିର ସହିତ ଜଡ଼ିତ କିଛି ସ୍ଥାନୀୟ କଥାରେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶିବଭକ୍ତିର ସ୍ମୃତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ତେଣୁ ଏଠାରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମନରେ ଶିବ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଭକ୍ତି-ତପସ୍ୟାର ସମ୍ପର୍କ ଏକ ବିଶେଷ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଧର୍ମପୁରୀ ନାମକୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଏକ ଧାର୍ମିକ କିମ୍ବଦନ୍ତି ପ୍ରଚଳିତ। କୁହାଯାଏ, ଧର୍ମରାଜ ଏଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେହି କାରଣରୁ ଏହି ଭୂମି ‘ଧର୍ମପୁରୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିବା ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି। ଏହି କଥା ଇତିହାସିକ ଭାବେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରମାଣିତ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଭାରତୀୟ ତୀର୍ଥପରମ୍ପରାରେ କୌଣସି ଭୂମିର ନାମକୁ ପୁରାଣୀୟ ଚରିତ୍ର ସହିତ ଯୋଡ଼ିବାର ଯେଉଁ ଦୀର୍ଘ ପରମ୍ପରା ରହିଛି, ଏହା ତାହାର ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଉଦାହରଣ।

ସ୍ଥଳପୁରାଣର ଅନ୍ୟ ଏକ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଏହି ଶିବକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନେକ ଋଷିମୁନି ତପସ୍ୟା କରିଥିବା ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି। ଦୁର୍ବାସା, କଶ୍ୟପ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ କୌଶିକ ଭଳି ଋଷିମାନଙ୍କ ନାମ ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ସେହିପରି ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ଯମ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, କୁବେର ଆଦି ଦିଗର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କ ଆରାଧନା କରିଥିବା କଥା ମିଳେ। ପଞ୍ଚପାଣ୍ଡବଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ସମ୍ପର୍କ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଏସବୁକୁ ଧାର୍ମିକ କିମ୍ବଦନ୍ତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରମାଣିତ ଇତିହାସ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ଏହି ସ୍ଥଳପୁରାଣରେ ଐରାବତ ନାମକ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପବିତ୍ର ହାତୀର କଥା ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଭକ୍ତିପରମ୍ପରା କହେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଏହି ଦିବ୍ୟ ହାତୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶିବକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସି ପୂଜା କରିଥିଲା। ମନ୍ଦିରରେ ହାତୀ ଆକୃତିର ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଳ୍ପ ଥିବାରୁ ଏହି କଥା ସହିତ ସ୍ଥାପତ୍ୟକୁ ଯୋଡ଼ି ଦେଖିବାକୁ ଭକ୍ତମାନେ ଭଲ ପାଆନ୍ତି। ମନ୍ଦିରର ଦେବୀ ସନ୍ନିଧିର ତଳଭାଗରେ ହାତୀମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାର ବହନ କରାଯାଉଥିବା ଭଳି ଯେଉଁ ଶିଳ୍ପବିନ୍ୟାସ ରହିଛି, ସେଥିରେ ଏହି ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକବାଦ ଆହୁରି ଜୀବନ୍ତ ହୋଇଉଠେ। ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଏହି ହାତୀ ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ ମନ୍ଦିରର ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି।

ମନ୍ଦିରର ଦେବୀ ସନ୍ନିଧି ଏହାର ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ବିଶେଷତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଦେବୀ କାମାକ୍ଷୀଙ୍କ ସନ୍ନିଧି ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରରେ ନିର୍ମିତ। ଏହାର ତଳଭାଗରେ ହାତୀମାନେ ମନ୍ଦିରକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପରି ଶିଳ୍ପ ଖୋଦାଯାଇଛି। ସରକାରୀ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ତଥ୍ୟରେ ଏଠାରେ ୧୮ଟି ହାତୀ ଶିଳ୍ପର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଅନ୍ୟ କିଛି ଲୋକପ୍ରଚଳିତ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ସଂଖ୍ୟା ନେଇ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ମନ୍ଦିରର ହାତୀଭିତ୍ତିକ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଏହାର ପରିଚୟର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ।

ଦେବୀ ସନ୍ନିଧିକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଥିବା ଉଚ୍ଚ ସୋପାନକୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିମୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରଚଳିତ। ଅନେକ ଭକ୍ତ ୧୮ଟି ସୋପାନକୁ ମନୁଷ୍ୟଜୀବନର ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ପ୍ରତୀକ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୋପାନ ମନୁଷ୍ୟକୁ ନିଜ ଭିତରକୁ ଫେରି ଦେଖିବା, ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ିବା ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଶରଣ ନେବାର ଏକ ମାନସିକ ପଦକ୍ଷେପ ବୋଲି ଭକ୍ତିମୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଏହି ଅର୍ଥବୋଧ ପ୍ରମାଣିତ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ମନ୍ଦିରକୁ ନେଇ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ଭକ୍ତିପରମ୍ପରାର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଅଂଶ।

କାମାକ୍ଷୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଏଠାରେ ବିବାହ ଓ ମଙ୍ଗଳର ଦେବୀ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ କେତେକ ପରମ୍ପରାରେ ତାଙ୍କୁ କଲ୍ୟାଣ କାମାକ୍ଷୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଡକାଯାଏ। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ, ଦେବୀଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଜୀବନର ବାଧା ଦୂର ହୁଏ, ପରିବାରରେ ମଙ୍ଗଳ ଆସେ ଏବଂ ମନୋକାମନା ପୂରଣର ଆଶା ଜାଗେ। ଏପରି ବିଶ୍ୱାସକୁ ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥା ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।

ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଆଉ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପରମ୍ପରା ରହିଛି। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ମନ୍ଦିରରେ ଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂର୍ତ୍ତି ସର୍ବଦା ଦର୍ଶନ ଦିଏ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ଦର୍ଶନର ରୂପକୁ ନେଇ ଏକ ବିଶେଷ ଆଚାର ପ୍ରଚଳିତ ଥିବା କୁହାଯାଏ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅବସରରେ ଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ଦର୍ଶନ ହୁଏ ବୋଲି ଭକ୍ତିପରମ୍ପରାରେ କୁହାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଦର୍ଶନର ପରମ୍ପରା ରହିଥାଏ। ଏହି ବିଶେଷତା ଦେବୀଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଏକ ରହସ୍ୟମୟୀ ଶକ୍ତିରୂପେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଛି।

ଦେବୀଙ୍କୁ ସୂଳିନୀ ରାଜଦୁର୍ଗା ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଏ ବୋଲି ପରମ୍ପରାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ଏହି ରୂପରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଶକ୍ତି, ସାହସ ଓ ଅଶୁଭ ନିବାରଣର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଭକ୍ତମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ଭଳି ତିଥିରେ ଦେବୀଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ଉପାସନାକୁ ନେଇ ଅଲଗା ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ରହିଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଏହା ମନ୍ଦିରର ଶକ୍ତି ଉପାସନା ପରମ୍ପରାକୁ ଶୈବ ଆରାଧନା ସହିତ ଏକାତ୍ମ କରିଥାଏ।

ମନ୍ଦିରର ମହାମଣ୍ଡପକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ଦର୍ଶକଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରଥମେ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ ଏଠାକାର ଶିଳ୍ପକଳା ଦିଗରେ। ପଥରରେ ଖୋଦା ଦେବଦେବୀ, ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ର, ପ୍ରତୀକ ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ମନ୍ଦିରର ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ଅସାଧାରଣ କୌଶଳର ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦିଏ। ମହାମଣ୍ଡପରେ ନୃତ୍ୟମୟ ଶିବଙ୍କ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଦିଗର ରକ୍ଷକ ଅଷ୍ଟଦିଗପାଳମାନଙ୍କ ଶିଳ୍ପରୂପ ମନ୍ଦିରର ଆକାଶୀୟ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଧାରଣାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

ଅଷ୍ଟଦିଗପାଳଙ୍କ ଧାରଣା ଭାରତୀୟ ଧାର୍ମିକ ସ୍ଥାପତ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ। ଆଠ ଦିଗକୁ ଆଠ ଦେବଶକ୍ତି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ବୋଲି ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ରହିଛି। ମନ୍ଦିରର ଛାଦ ଓ ମଣ୍ଡପ ଅଂଶରେ ଏହି ଦିଗପାଳମାନଙ୍କ ଶିଳ୍ପ ରହିବା ମନ୍ଦିରକୁ କେବଳ ପୂଜାସ୍ଥଳ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଏକ ସାଙ୍କେତିକ ରୂପ ଭାବେ ବୁଝିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ। ମନ୍ଦିରରେ ଅଷ୍ଟଦିଗପାଳଙ୍କ ଶିଳ୍ପ ଥିବାକୁ ତାମିଳନାଡୁ ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ଓ ଦାତବ୍ୟ ବିଭାଗର ଅଧିକୃତ ତଥ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି।

ମହାମଣ୍ଡପରେ ନୃତ୍ୟରତ ଶିବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତ ଓ ଶିଳ୍ପପ୍ରେମୀଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ। ନଟରାଜ ରୂପରେ ଶିବଙ୍କ ନୃତ୍ୟ କେବଳ ନୃତ୍ୟର ଚିତ୍ରଣ ନୁହେଁ; ଭାରତୀୟ ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତାରେ ଏହା ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନର ମହାତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଶିବଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବନ ନିରନ୍ତର ଗତିଶୀଳ। ପୁରୁଣାର ଅବସାନରୁ ନୂଆର ଜନ୍ମ,ଏହି ଚିରନ୍ତନ ସତ୍ୟକୁ ମନ୍ଦିରର ଶିଳ୍ପୀ ପଥରରେ ଅମର କରିଛନ୍ତି।

ଏଠାରେ ଯୋଗନୃସିଂହଙ୍କ ଶିଳ୍ପରୂପ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଶିବ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନୃସିଂହ ରୂପର ଉପସ୍ଥିତି ଭାରତୀୟ ଧାର୍ମିକ ସମନ୍ୱୟର ଏକ ମନୋହର ଦୃଶ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏଠାରେ ଶୈବ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଉପାସନା ପରମ୍ପରା ଏକାପରକୁ ବିରୋଧ କରୁନଥାଇ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଧାର୍ମିକ ଚେତନାର ଅଂଶ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି। ପ୍ରବେଶପଥର ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନୀୟ। ଏହିପରି ଭାବେ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଣ ଏକ ନୂଆ ଧାର୍ମିକ କଥା କହିଥାଏ।

ମନ୍ଦିରରେ ଭୈରବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିନାୟକ ଓ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ବିନାୟକଙ୍କ ବିଶେଷ ରୂପକୁ ଏଠାରେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ନିଜ ଦୁଇ ସହଧର୍ମିଣୀ ବଲ୍ଲୀ ଓ ଦେବୟାନୀଙ୍କ ସହିତ ପୂଜିତ ହେଉଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ମିଳେ। ଏଥିରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ମନ୍ଦିର ପରିସର ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଦେବପରିବାରର ଧାର୍ମିକ ଚିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରେ।

ମନ୍ଦିରର ଗର୍ଭଗୃହ ବାହ୍ୟଭାଗର ଦେବକୋଷ୍ଠରେ ବିନାୟକ, ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଶିଳ୍ପ ଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଏହି ବିନ୍ୟାସରେ ଶୈବ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରଚଳିତ ଦେବକୋଷ୍ଠ ପରମ୍ପରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ। ବିଶେଷକରି ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଶିବଙ୍କ ଗୁରୁରୂପକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ। ନିରବତାରେ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରୁଥିବା ଗୁରୁ ଭାବେ ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଧାରଣା ଭାରତୀୟ ଶୈବ ଦର୍ଶନର ଏକ ଗଭୀର ପ୍ରତୀକ।

ଏହି ମନ୍ଦିରର ଆଉ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଳ୍ପକୌଶଳ ହେଉଛି ଝୁଲନ୍ତା ସ୍ତମ୍ଭ। ପଥରରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ସ୍ତମ୍ଭ ତଳଭାଗରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭୂମିକୁ ଛୁଇଁନଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ‘ଝୁଲନ୍ତା ସ୍ତମ୍ଭ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦର୍ଶକ ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି,ଏତେ ବଡ଼ ପଥରର ଗଠନ କିପରି ଏପରି ଭାବରେ ନିର୍ମିତ ହେଲା? ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ଗଣିତ, ଭାରବଣ୍ଟନ ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟଜ୍ଞାନର ଅସାଧାରଣ ଦକ୍ଷତାର ପରିଚୟ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ଧର୍ମପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ଝୁଲନ୍ତା ଶିଳ୍ପସ୍ତମ୍ଭକୁ ଏକ ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି।

ଏହି ଝୁଲନ୍ତା ସ୍ତମ୍ଭକୁ ଘିରି ଅନେକ ଲୋକକଥା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ। କେହି ଏହାକୁ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ପ୍ରତିଭାର ଚମତ୍କାର ବୋଲି କହନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଏହାକୁ ଦେବଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଇତିହାସ ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହାକୁ ପ୍ରାଚୀନ ନିର୍ମାଣକୌଶଳର ଅଦ୍ଭୁତ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଦେଖିବା ଅଧିକ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ। ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ଓ ବିଜ୍ଞାନର ଦୁଇଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏକାସାଥିରେ ଦେଖାଯାଏ।

ମନ୍ଦିରର ଭିତ୍ତିଭାଗରେ ରାମାୟଣର ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣାକୁ ଶିଳ୍ପରେ ଖୋଦାଯାଇଥିବା ବିଷୟଟି ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମତ୍କାର। ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜକୁମାର ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ସୀତାହରଣ, ବାନରସେନା, ଲଙ୍କାଯୁଦ୍ଧ ଓ ରାବଣ ବଧ ଭଳି ରାମାୟଣୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ପଥରରେ ଅମର କରିଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଏହି ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ ମନେ ହୁଏ, ମନ୍ଦିରଟି ଏକ ପଥରର ପୁସ୍ତକ-ଯାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିତ୍ର ଗୋଟିଏ ଅଧ୍ୟାୟ।

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ମନ୍ଦିର କେବଳ ପୂଜାର ସ୍ଥାନ ନଥିଲା; ଏହା ଥିଲା ଜ୍ଞାନ, କଳା, ଇତିହାସ ଓ ଲୋକସ୍ମୃତିର କେନ୍ଦ୍ର। ଲିପି ପଢ଼ିପାରୁନଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତର କଥା ବୁଝିପାରୁଥିଲେ। ଧର୍ମପୁରୀର ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ରାମାୟଣର ଶିଳ୍ପଚିତ୍ର ଥିବାରୁ ଏହାର ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଲ୍ୟ ଆହୁରି ବଢ଼ିଯାଏ। ପଥରରେ ଖୋଦା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚରିତ୍ର ଏକ କଥା କହେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭଙ୍ଗୀ ଏକ ଘଟଣାକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୃଶ୍ୟ ଭାରତୀୟ ମହାକାବ୍ୟ ପରମ୍ପରାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖେ।

ମନ୍ଦିରର ଗଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ଶିଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନୀୟ। ଦୁଇ ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କ ଉପରେ ଜଳଧାରା ଅର୍ପଣ କରାଯାଉଥିବା ପାରମ୍ପରିକ ଦୃଶ୍ୟ ଏଠାରେ ଶିଳ୍ପରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଏହି ରୂପ ସମୃଦ୍ଧି, ଶୁଭତା ଓ ମଙ୍ଗଳର ପ୍ରତୀକ। ଏପରି ଶିଳ୍ପ ମନ୍ଦିରର ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାକୁ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ।

ମନ୍ଦିରରେ ବିନାୟକଙ୍କ ଏକ ବିଶେଷ ଶିଳ୍ପରୂପ ଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ବିନାୟକଙ୍କ ସନ୍ନିଧି ଓ ତାହାର ଉପରିଭାଗ ଏକେ ପଥରରୁ ଖୋଦାଯାଇଥିବା ପରମ୍ପରାଗତ ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଏହା ସତ୍ୟ ହେଉ କିମ୍ବା ଶିଳ୍ପକଳାର ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଏଥିରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ପଥରକୁ କେତେ ନିଖୁଣ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ତାହାର ଧାରଣା ମିଳେ।

ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନେଶ୍ୱରଙ୍କ ସହିତ ପରବାସୁଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଏକ ସନ୍ନିଧି ଥିବା ତାମିଲନାଡୁର ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ଓ ଦାତବ୍ୟ ବିଭାଗର ଅଧିକୃତ ତଥ୍ୟରୁ ଜଣାପଡ଼େ। ଏହା ମନ୍ଦିର ପରିସରର ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତାକୁ ଆହୁରି ପ୍ରକାଶ କରେ। ଶୈବ ମୁଖ୍ୟଧାରା ମଧ୍ୟରେ ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାର ଉପସ୍ଥିତି ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ମନ୍ଦିର ସଂସ୍କୃତିର ସମନ୍ୱୟମୟ ଚରିତ୍ରକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

ମନ୍ଦିର ସହିତ ସିଦ୍ଧଲିଙ୍ଗେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମାଧିସ୍ଥଳ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ପରମ୍ପରା ରହିଛି। କେତେକ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରଥମ ପୂଜା ଏହି ସ୍ଥାନରେ କରାଯାଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଏପରି ପରମ୍ପରା ଦେଖାଏ ଯେ ମନ୍ଦିର କେବଳ ଦେବପୂଜାର କେନ୍ଦ୍ର ନୁହେଁ, ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନାର ସ୍ମୃତିକୁ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିଛି।

ମନ୍ଦିରର ଇତିହାସ ଦିଗକୁ ଦେଖିଲେ ଏହାର ପ୍ରାଚୀନତା ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ମତ ମିଳେ। ଧର୍ମପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଏହାକୁ ଚୋଳ ଯୁଗ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବାବେଳେ, ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ସରକାରୀ ତାଲିକାରେ ମନ୍ଦିରର ଇତିହାସକୁ ପ୍ରାୟ ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି ଏବଂ ପଲ୍ଲବ, ନୋଳମ୍ବ, ଚୋଳ ଓ ବିଜୟନଗର ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ରାଜବଂଶର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ପ୍ରଭାବର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ଏହି ଭିନ୍ନ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାସାଥିରେ ଦେଖିଲେ ବୁଝାଯାଏ ଯେ ମନ୍ଦିରର ବର୍ତ୍ତମାନ ରୂପ ଏକମାତ୍ର ଯୁଗରେ ଗଢ଼ିଉଠିନଥାଇ ବହୁ ଯୁଗର ନିର୍ମାଣ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ସଂରକ୍ଷଣର ଫଳ ହୋଇପାରେ।

ମନ୍ଦିରର ପ୍ରାଚୀନତା ଏହାକୁ ଧର୍ମପୁରୀର ଐତିହାସିକ ଚିହ୍ନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଦେଇଛି। ଧର୍ମପୁରୀ ପୌରପାଳିକାର ତଥ୍ୟରେ କୋଟ ମନ୍ଦିରକୁ ନଗରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହା ସହିତ ପ୍ରାଚୀନ ରାଜା ଅଧିୟମାନ ନେଡୁମାନଙ୍କ ଭକ୍ତିପରମ୍ପରାର କଥା ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି। ତେଣୁ ମନ୍ଦିରର ଘଣ୍ଟିଧ୍ୱନିରେ ଯେପରି ଭକ୍ତିର ସ୍ୱର ରହିଛି, ସେହିପରି ପଥରରେ ପ୍ରାଚୀନ ରାଜଶକ୍ତିର ଛାପ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

ଅଧିୟମାନ ରାଜବଂଶ ସହିତ ମନ୍ଦିରର ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ଅନେକ କଥା ପ୍ରଚଳିତ। ଧର୍ମପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ କହେ ଯେ ତଗଡୁରର ରାଜା ଅଧିୟମାନ ଏଠାକୁ ଆସି ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ମନ୍ଦିରକୁ ରାଜପରମ୍ପରା ସହିତ ଯୋଡ଼ିଦିଏ। ଏକ ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦେବାଳୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆଶ୍ରୟ ଥିଲା, ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ସେହି ସ୍ଥାନ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଭକ୍ତିର କେନ୍ଦ୍ରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିବା କଥା ଭାବିଲେ ମନ୍ଦିରର ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ଆହୁରି ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଗେ।

କୋଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବାରୁ ମନ୍ଦିରର ନାମ ସହିତ ‘କୋଟ’ ଶବ୍ଦର ସମ୍ପର୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ। ଏହି କାରଣରୁ ଲୋକମୁଖରେ ଏହା ‘କୋଟ ମନ୍ଦିର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି। ମନ୍ଦିରକୁ ଘେରିଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ରାଜକୀୟ ପରିବେଶ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ସାଧାରଣ ଶିବମନ୍ଦିରଠାରୁ ଅଲଗା ପରିଚୟ ଦେଇଛି। ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏକ ପଟେ ଦେବଦର୍ଶନର ଭାବନା ଓ ଅନ୍ୟ ପଟେ ପ୍ରାଚୀନ କୋଟନଗରୀର ସ୍ମୃତି—ଦୁଇଟି ଅନୁଭବ ଏକାସାଥିରେ ମିଳିଥାଏ।

ମନ୍ଦିରର ଗର୍ଭଗୃହକୁ ଯେତେ ନିକଟକୁ ଯିବେ, ସେତେ ଅନୁଭବ ହୁଏ ଯେ ବାହାରର କୋଳାହଳ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦୂରେଇଯାଉଛି। ପଥରର ଶୀତଳତା, ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧ, ଦୀପର ଆଲୋକ ଓ ଘଣ୍ଟିର ଧ୍ୱନି ମିଶି ଏକ ଅଲଗା ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଗର୍ଭଗୃହର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଦୀପଶିଖାର ଆଲୋକରେ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନଙ୍କ ଲିଙ୍ଗରୂପ ଦର୍ଶନ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଗଭୀର ନିରବତା ଜନ୍ମାଏ। ଏହି ନିରବତା ହିଁ ମନ୍ଦିରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନୁଭବ—ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତ ନିଜ ମନର କଥା ନିଜେ ଶୁଣିପାରେ।

ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ନାମରେ ଥିବା ‘ମଲ୍ଲିକା’ ଶବ୍ଦଟି ମଲ୍ଲି ଫୁଲକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ। ଧଳା ମଲ୍ଲିର ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଶିବଭକ୍ତିର ଭାବନାକୁ ଏହି ନାମ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକ। ଫୁଲର କୋମଳତା ଓ ଶିବଙ୍କ ତପସ୍ୟାମୟ ରୂପ—ଏହି ଦୁଇ ବିପରୀତ ଭାବ ଏକ ନାମରେ ମିଶିଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନଙ୍କ ଆରାଧନାକୁ ଭକ୍ତମାନେ ଭକ୍ତି, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ତ୍ୟାଗର ଏକତ୍ର ରୂପ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

ମନ୍ଦିରର ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାଷାରେ କଥା କହିଥାଏ। କୌଣସି ପଥରରେ ଦେବତା, କୌଣସି ପଥରରେ ପୌରାଣିକ ଘଟଣା, କୌଣସି ସ୍ତମ୍ଭରେ ନୃତ୍ୟରତ ଶିବ, ଆଉ କେଉଁଠି ରାମାୟଣର ଦୃଶ୍ୟ-ସବୁକିଛି ମିଶି ଏକ ଦୃଶ୍ୟମାନ ପୁରାଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ପୂଜା କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି, ସେ ଦେବଦର୍ଶନ ସହିତ ଏକ ମହାକାବ୍ୟର ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଶିଳ୍ପପ୍ରେମୀ ଆସନ୍ତି, ସେ ପଥରରେ ମାନବୀୟ କଳ୍ପନାର ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଦେଖିପାରନ୍ତି।

ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣରେ ଗ୍ରାନାଇଟ୍ ପଥରର ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥିବା ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ ଶିଳ୍ପର ଅନେକ ଉଦାହରଣ ଥିବା ତଥ୍ୟ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତଥ୍ୟରେ ମିଳେ। ଏହି କଠିନ ପଥରକୁ ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ କାଟିବା, ଘସିବା ଓ ଖୋଦିବା ପାଇଁ ପ୍ରାଚୀନ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ କୌଶଳ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା। ଆଜିର ଯନ୍ତ୍ରପ୍ରଧାନ ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ପଥର ଶିଳ୍ପକୁ ଦେଖିଲେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ—କେତେ ପିଢ଼ିର ଶିଳ୍ପୀ, କେତେ ବର୍ଷର ଶ୍ରମ ଓ କେତେ ଅସୀମ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା!

ମନ୍ଦିରର ତଳଭାଗରେ ହାତୀମାନଙ୍କ ଶିଳ୍ପ ଏକ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ବହନ କରିପାରେ। ହାତୀ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଶକ୍ତି, ସ୍ଥିରତା, ରାଜସିକତା ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତୀକ। ଦେବୀଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ସନ୍ନିଧିକୁ ହାତୀମାନେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପରି ଶିଳ୍ପ ଗଢ଼ିବାରେ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଯେପରି ଭାବନା ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ଶକ୍ତିର ଭିତ୍ତି ଭାବେ ବୁଝାଯାଇପାରେ। ଅର୍ଥାତ୍ ଦେବୀଙ୍କ ମହିମାକୁ ଧାରଣ କରୁଛି ସମଗ୍ର ପ୍ରକୃତିର ଶକ୍ତି,ଏପରି ଏକ କାବ୍ୟମୟ ଅର୍ଥ ଏହି ସ୍ଥାପତ୍ୟରୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଇପାରେ।

ଏହି ମନ୍ଦିରର ଦେବୀ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରରେ ଓ ଶିବଙ୍କ ସନ୍ନିଧି ତାହାଠାରୁ ତଳ ସ୍ତରରେ ଥିବା ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ। ଶକ୍ତି ଓ ଶିବଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ଶକ୍ତି ବିନା ଶିବ ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ଆଉ ଶିବ ବିନା ଶକ୍ତିର ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ,ଏହି ଦାର୍ଶନିକ ଧାରଣାକୁ ଭକ୍ତମାନେ ଏଠାର ସ୍ଥାପତ୍ୟରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ସନ୍ନିଧିକୁ ନାରୀଶକ୍ତିର ସମ୍ମାନର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ସ୍ଥଳପୁରାଣରେ ବାଣାସୁରଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ସମ୍ପର୍କ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। କେତେକ ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏଠାର ଶିବଲିଙ୍ଗ ବାଣଲିଙ୍ଗ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ବାଣାସୁରଙ୍କ ଶିବଭକ୍ତିର କଥା ପୁରାଣରେ ମିଳିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମପୁରୀର ଏହି ମନ୍ଦିର ସହିତ ତାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ଥଳପୁରାଣର ଅଂଶ ଭାବେ ନେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କଥା ମନ୍ଦିରର ଧାର୍ମିକ ଆଭାକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର କରିଥାଏ।

ରାମାୟଣ ସହିତ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ସମ୍ପର୍କ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଲୋକକଥା ରହିଛି। ରାବଣପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଓ ଶକ୍ତିସାଧନା ସହିତ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯୋଡ଼ୁଥିବା କେତେକ ପରମ୍ପରା ପ୍ରଚଳିତ। ଏହାର ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ; ତଥାପି ମନ୍ଦିରର ଶିଳ୍ପରେ ରାମାୟଣୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଥିବାରୁ ଏହି ଲୋକପରମ୍ପରା ସହିତ ମନ୍ଦିରର ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କ ଆକର୍ଷଣୀୟ ହୋଇଉଠେ।

ମନ୍ଦିରରେ ଯମଙ୍କ ଉପାସନା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଏକ ବିଶେଷ ପରମ୍ପରା ଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ଭାରତୀୟ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାରେ ଯମ କେବଳ ମୃତ୍ୟୁର ଦେବତା ନୁହେଁ; ସେ ନ୍ୟାୟର ଅଧିଷ୍ଠାତା। ତେଣୁ ଯମଙ୍କ ସ୍ମରଣ ମନୁଷ୍ୟକୁ ନିଜ କର୍ମ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରାଏ। ଧର୍ମପୁରୀର ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ଯମଙ୍କୁ ନେଇ ବିଶେଷ ପରମ୍ପରା ଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

ମନ୍ଦିରର ପରିକ୍ରମାପଥରେ ଚାଲିବା ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଲଗା ଅନୁଭବ। ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପରେ ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ତ ମନ୍ଦିର ଚାରିପାଖରେ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପଥରରେ ଖୋଦା ରାମାୟଣର ଦୃଶ୍ୟ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ପରେ ଏକ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ଏହା ଯେପରି ଏକ ନିରବ କଥାବାଚକ। କୌଣସି ଶବ୍ଦ ନାହିଁ, କୌଣସି ପୁସ୍ତକ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପଥର ନିଜେ ରାମକଥା କହୁଛି। ଏହି ଅନୁଭବ ମନ୍ଦିରକୁ ଏକ ଜୀବନ୍ତ କଳାଭଣ୍ଡାରରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ।

ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଳ୍ପର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା ରହିଛି। ନୃତ୍ୟମୟ ଶିବ କହୁଛନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିର ଗତିର କଥା। ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି କହୁଛନ୍ତି ଜ୍ଞାନର କଥା। ଦୁର୍ଗା କହୁଛନ୍ତି ଶକ୍ତିର କଥା। ବିଷ୍ଣୁ କହୁଛନ୍ତି ପାଳନର କଥା। ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ମୃତି ଦେଉଛନ୍ତି। ଗଣେଶ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରିବାର ଆଶା ଦିଅନ୍ତି। ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି ସାହସର ପ୍ରତୀକ। ଏପରି ଭାବରେ ଏକ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ଭାରତୀୟ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାର ବିଭିନ୍ନ ଧାରା ଏକାଠି ହୋଇଯାଇଛି।

ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାପତ୍ୟରେ ଶୈବ, ଶାକ୍ତ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାର ଏହି ସମନ୍ୱୟ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଧର୍ମସଂସ୍କୃତିର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ରକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ଦେବତାଙ୍କ ରୂପ ଅନେକ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏକ-ଏହି ଭାବନା ଏପରି ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରକୁ କେବଳ ଏକ ଶିବମନ୍ଦିର ଭାବେ ଦେଖିଲେ ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ବୁଝିହେବ ନାହିଁ; ଏହା ଏକ ବହୁସ୍ତରୀୟ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜଗତ।

ଏହି ମନ୍ଦିରର ଅନ୍ୟତମ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି ଦେବୀଙ୍କ ସନ୍ନିଧି ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା। ଏହି ବିନ୍ୟାସକୁ ଦେଖି ଅନେକ ଭକ୍ତ ନାରୀଶକ୍ତିର ମହିମାକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଶକ୍ତିକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଦେବା ଭାରତୀୟ ଦେବୀ ଉପାସନାର ଗଭୀର ପରମ୍ପରାର ଅଂଶ। ଏଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ସନ୍ନିଧି ସେହି ଭାବନାକୁ ଶିଳାରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛି ବୋଲି ଭକ୍ତମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଧର୍ମପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଶେଷତାକୁ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି।

ମନ୍ଦିରର ପ୍ରାଚୀନତା ଓ ଶିଳ୍ପକଳାକୁ ନେଇ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ଗବେଷକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଆକର୍ଷଣର କେନ୍ଦ୍ର। ଏଠାରେ ପ୍ରାଚୀନ ରାଜବଂଶମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ, ଶୈବ ଉପାସନାର ବିକାଶ, ଶକ୍ତି ଆରାଧନାର ବିଶେଷ ପରମ୍ପରା, ପଥର ଶିଳ୍ପର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଓ ମହାକାବ୍ୟର ଚିତ୍ରଣ,ସବୁକିଛି ଏକାଠି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ମନ୍ଦିରଟି ଧାର୍ମିକ ତୀର୍ଥ ସହିତ ଏକ ଐତିହାସିକ-ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଟେ।

ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରର ଆଉ ଏକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ହେଉଛି, ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ଓ କଳା ପରସ୍ପରକୁ ପୂରଣ କରିଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଭକ୍ତିର କେନ୍ଦ୍ର, ସେଠାରେ ମନ୍ଦିରର ପଥର ଶିଳ୍ପ ମାନବୀୟ ସୃଜନଶୀଳତାର ପରାକାଷ୍ଠା। ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ସନ୍ନିଧି ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ, ସେଠାରେ ହାତୀମାନଙ୍କ ଶିଳ୍ପ ସ୍ଥିରତାର ଭାବନା ଦିଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଝୁଲନ୍ତା ସ୍ତମ୍ଭ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ଗଣିତୀୟ ପ୍ରଜ୍ଞାର ପରିଚୟ, ସେଠାରେ ରାମାୟଣର ଶିଳ୍ପ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟ ଓ ଲୋକସ୍ମୃତିର ପରିଚୟ ଦିଏ।

ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମନ୍ଦିର ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳର ଆତ୍ମପରିଚୟର ଏକ ଅଂଶ। ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଦୀପ ଜଳିଛି, ପୂଜା ହୋଇଛି, ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ପାଳିତ ହୋଇଛି ଓ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ନିଜ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ମନ୍ଦିରର କଥା କହିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବେ ମନ୍ଦିର କେବଳ ପଥରର ନିର୍ମାଣ ହୋଇ ରହିନାହିଁ; ଏହା ଲୋକସ୍ମୃତିର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଅଂଶ ହୋଇଯାଇଛି।

ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ଦିରର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବା ପାଇଁ କେବଳ ତାହାର ବୟସ ଗଣନା କରିବା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ। ତାହାର ମଧ୍ୟରେ କେତେ ପିଢ଼ିର ଆସ୍ଥା ସଞ୍ଚିତ ଅଛି, କେତେ କଳାକାରଙ୍କ ଶ୍ରମ ଜମା ଅଛି, କେତେ ଲୋକକଥା ଜନ୍ମ ନେଇଛି ଓ କେତେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଦୁଃଖ-ସୁଖ ନେଇ ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେହି ମାପରେ ତାହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଧର୍ମପୁରୀର ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ।

ଆଜିର ଦ୍ରୁତଗତିର ଜୀବନରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଅତୀତକୁ ଭୁଲିଯାଉଛି, ସେତେବେଳେ ଏପରି ମନ୍ଦିର ଆମକୁ ନିଜ ମୂଳ ସହିତ ପୁଣି ଯୋଡ଼ିଥାଏ। ପଥରରେ ଖୋଦା ରାମାୟଣ ଆମକୁ ମହାକାବ୍ୟର ସ୍ମୃତି ଦିଏ, ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନଙ୍କ ଲିଙ୍ଗରୂପ ଆମକୁ ଶିବତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ମରଣ କରାଏ, କାମାକ୍ଷୀଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ସନ୍ନିଧି ଶକ୍ତିର ମହିମା କହେ ଓ ଝୁଲନ୍ତା ସ୍ତମ୍ଭ ପ୍ରାଚୀନ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ପ୍ରତିଭାକୁ ସାକ୍ଷୀ ଦିଏ।

ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରକୁ ନେଇ ପ୍ରଚଳିତ ପୌରାଣିକ କଥାଗୁଡ଼ିକରେ ଅର୍ଜୁନ, ପାଣ୍ଡବ, ଋଷି, ଦେବତା, ଐରାବତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦେବରୂପର କଥା ଆସିଥାଏ। ଏସବୁ କଥାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଇତିହାସର ତାରିଖ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ନୁହେଁ; ବରଂ ଏକ ପବିତ୍ର ଭୂମିର ମହିମାକୁ ଭକ୍ତିର ଭାଷାରେ ପ୍ରକାଶ କରିବା। ତେଣୁ ଏହି କିମ୍ବଦନ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଭାରତୀୟ ଲୋକଧାର୍ମିକ ସ୍ମୃତିର ଅଂଶ ଭାବେ ପଢ଼ିଲେ ଏହାର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଆହୁରି ଗଭୀର ହୋଇଯାଏ।

ଏକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଏକ ତ୍ରିବେଣୀ ସଙ୍ଗମ। ଭକ୍ତି-ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ଓ କାମାକ୍ଷୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତୁଟ ଆସ୍ଥା। ଇତିହାସ-ତଗଡୁର, ଅଧିୟମାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରାଜବଂଶର ସ୍ମୃତି। କଳା-ପଥରରେ ଖୋଦା ଦେବଦେବୀ, ମହାକାବ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ଥାପତ୍ୟ। ଏହି ସବୁ ଏକାଠି ହୋଇ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରକୁ ଏକ ଅନନ୍ୟ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି।

ଧର୍ମପୁରୀର କୋଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ଦିରକୁ ଦେଖିଲେ ମନେ ହୁଏ, ସମୟ ଏଠାରେ ଥମ୍କିଯାଇଛି। ରାଜାମାନେ ଆସିଛନ୍ତି, ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି; ରାଜ୍ୟ ବଦଳିଛି, ଶାସନ ବଦଳିଛି; ଶିଳ୍ପୀମାନେ ନିଜ ହାତରେ ଅମର କରିଥିବା ପଥରକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଦୀପ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଜଳୁଛି। ଭକ୍ତମାନେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଉଛନ୍ତି। ଘଣ୍ଟି ଆଜି ମଧ୍ୟ ବାଜୁଛି। ଏହି ଅବିରତ ଧାରା ହିଁ ମନ୍ଦିରର ସତ୍ୟ ଜୀବନ।

ଏଠାରେ ଶିବ କେବଳ ଏକ ପଥରର ଲିଙ୍ଗ ନୁହନ୍ତି ସେ ଭକ୍ତିର କେନ୍ଦ୍ର। କାମାକ୍ଷୀ କେବଳ ଏକ ଦେବୀମୂର୍ତ୍ତି ନୁହନ୍ତି ସେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ। ହାତୀ କେବଳ ପଥରର ଆକୃତି ନୁହେଁ; ସେ ସ୍ଥିରତାର ସ୍ମାରକ। ଝୁଲନ୍ତା ସ୍ତମ୍ଭ କେବଳ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଚମତ୍କାର ନୁହେଁ; ସେ ପ୍ରାଚୀନ ମାନବୀୟ ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରମାଣ। ରାମାୟଣ ଶିଳ୍ପ କେବଳ ଅଲଙ୍କାର ନୁହେଁ; ସେ ଏକ ସଭ୍ୟତାର ସ୍ମୃତି।

ଏହି କାରଣରୁ ଧର୍ମପୁରୀର ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଭାରତୀୟ ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରାରେ ଏକ ଅଲଗା ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରେ। ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ଅଛି, କିମ୍ବଦନ୍ତି ଅଛି, ଇତିହାସ ଅଛି, ପୁରାଣ ଅଛି, ଶିଳ୍ପ ଅଛି ଓ ଅଛି ଅନେକ ଅନୁତ୍ତରିତ ପ୍ରଶ୍ନ। ପ୍ରାଚୀନ ଶିଳ୍ପୀ କିପରି ଝୁଲନ୍ତା ସ୍ତମ୍ଭ ନିର୍ମାଣ କଲେ? କେଉଁ ଭାବନାରୁ ଦେବୀଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ହାତୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାରଣ କରାଗଲା? କାହିଁକି ଏଠାରେ ଶୈବ, ଶାକ୍ତ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରା ଏତେ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ମିଶିଗଲା? ଏସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବା ସହିତ ମନ୍ଦିରର ରହସ୍ୟ ଆହୁରି ଗଭୀର ହୋଇଯାଏ।

ଶେଷରେ କୁହାଯାଇପାରେ, ଧର୍ମପୁରୀର ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ହେଉଛି ଏମିତି ଏକ ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ପଥର ନିରବ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଭାଷା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏଠାରେ ଦୀପଶିଖାରେ ଭକ୍ତି ଜଳେ, ଘଣ୍ଟିଧ୍ୱନିରେ ପୁରାତନ ସ୍ମୃତି ଜାଗିଉଠେ , ଶିଳ୍ପରେ ମହାକାବ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଦେବୀ-ଦେବତାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଅନ୍ତରକୁ ଖୋଜିବାର ଅବସର ପାଏ। ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନଙ୍କ ଶାନ୍ତ ଲିଙ୍ଗରୂପ, କାମାକ୍ଷୀଙ୍କ ଶକ୍ତିମୟ ସନ୍ନିଧି, ଅଷ୍ଟଦିଗପାଳଙ୍କ ଶିଳ୍ପ, ନୃତ୍ୟମୟ ଶିବ, ରାମାୟଣର ପଥର କଥା ଓ ଝୁଲନ୍ତା ସ୍ତମ୍ଭ,ସବୁ ମିଶି ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଐତିହ୍ୟରେ ପରିଣତ କରିଛି। ଇତିହାସ ଯେଉଁଠାରେ ତଥ୍ୟ ଦିଏ, ପୁରାଣ ସେଠାରେ କଳ୍ପନାର ଆଲୋକ ଜଳାଏ; ଲୋକକଥା ଯେଉଁଠାରେ ଭାବନା ଦିଏ, ସ୍ଥାପତ୍ୟ ସେଠାରେ ତାହାକୁ ପଥରରେ ଅମର କରେ। ସେହି ଚାରି ଧାରାର ମିଳନସ୍ଥଳ ହେଉଛି ଧର୍ମପୁରୀର ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଏକ ଏମିତି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯାହାକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆଖି ଦରକାର, କିନ୍ତୁ ତାହାର ମହିମାକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ଦରକାର ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ହୃଦୟ।