ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ପବିତ୍ର ମନ୍ଦିରଭୂମିରେ ଏମିତି କିଛି ତୀର୍ଥ ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପଥର କେବଳ ପଥର ହୋଇ ରହେନାହିଁ, ଶତାବ୍ଦୀର ଭକ୍ତି ତାହାକୁ ଜୀବନ୍ତ କରିଦିଏ। ଗୋପୁରର ଉଚ୍ଚତାଠାରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଯାଏ ତାହାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରା। ଘଣ୍ଟିର ଧ୍ୱନିରେ ମିଶିଯାଏ ପୁରାଣର କାହାଣୀ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଲୁହ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ କରୁଣା। ସେହିପରି ଏକ ଅନନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ହେଉଛି ନାଗପଟ୍ଟଣମର ଶ୍ରୀ କାୟାରୋହଣେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ଯାହା ଅଧିକ ପରିଚିତ ମା’ ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାମ ଭାବେ। ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କୁ କାୟାରୋହଣେଶ୍ୱର ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ପ୍ରାଚୀନ ଶୈବ ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ତୀର୍ଥର ମହିମା ବହୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ। ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଏହି ମନ୍ଦିରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବା ପରମ୍ପରା ମିଳେ ଏବଂ ଭକ୍ତିସାହିତ୍ୟର ପ୍ରାଚୀନ ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ମହିମା ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଚୋଳ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜବଂଶୀୟ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ଏହାର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ପରମ୍ପରା ଅଧିକ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।
ନାଗପଟ୍ଟଣମ—ସମୁଦ୍ରକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ନଗରୀ—କେବଳ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ସମୁଦ୍ରଯାତ୍ରା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଧର୍ମ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାକାର ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀଙ୍କ ଧାମର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ରହିଛି। ଏହା ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଶୈବ ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠି ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଉପାସନା ଏକାସାଙ୍ଗରେ ପ୍ରବାହିତ। ଦେବୀଙ୍କ ରୂପ ଏଠାରେ ଏତେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଯେ, ମନ୍ଦିରର ପରିଚୟ ଅନେକ ସମୟରେ ଶିବଙ୍କ ନାମଠାରୁ ଅଧିକ ମା’ ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀଙ୍କ ନାମରେ ହୋଇଥାଏ। ତାଙ୍କ ନାମର ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ରୂପର ଅନନ୍ୟତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ—ନୀଳାଭ ସମୁଦ୍ର ପରି ଗଭୀର ଓ କରୁଣାମୟ ନୟନ ଯାହାଙ୍କର, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀ। ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରାରେ ଦେବୀଙ୍କ ନୀଳ ନୟନକୁ ସମୁଦ୍ରର ଅସୀମତା ଓ ମାତୃକରୁଣାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ରୂପରେ ଆଉ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ବିଶେଷତା ରହିଛି। ଏଠାରେ ମା’ଙ୍କୁ କୁମାରୀ ରୂପରେ ଆରାଧନା କରାଯାଏ। ସେହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶିବ ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇଥିବାର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରହିଛି। ସାଧାରଣତଃ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସଦା ଶିବଲିଙ୍ଗ ଦିଗକୁ ଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ମନ୍ଦିରର ନନ୍ଦୀଙ୍କ ଭଙ୍ଗୀରେ ଦେଖାଯାଏ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦ୍ୱିମୁଖୀ ସଚେତନତା। ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଚକ୍ଷୁ ଶିବଙ୍କ ଗର୍ଭଗୃହ ଦିଗରେ ଓ ଅନ୍ୟଟି ଦେବୀଙ୍କ ଧାମ ଦିଗରେ ଥିବାର ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି। ଭକ୍ତମାନେ ଏହାକୁ ଶିବଙ୍କ ଆଦେଶର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି—ଭକ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷକ ନନ୍ଦୀ ଏଠାରେ ଦେବ ଓ ଦେବୀ ଉଭୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରର ପ୍ରହରୀ।
ଏହି ଦ୍ୱିଦୃଷ୍ଟି ନନ୍ଦୀଙ୍କ କାହାଣୀ କେବଳ ଏକ ସ୍ଥାପତ୍ୟଗତ ବିଚିତ୍ରତା ନୁହେଁ; ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ଧାର୍ମିକ ଅର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ। ଶିବ ଓ ଶକ୍ତି ଅଲଗା ନୁହନ୍ତି—ଏହି ଭାବନାକୁ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ଦୁଇ ଦିଗର ଦୃଷ୍ଟି ମନେ ପକାଇଥାଏ। ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଶିବ, ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କରୁଣାମୟୀ ଶକ୍ତି। ଗୋଟିଏ ଦିଗରେ ତପସ୍ୟା, ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ମାତୃସ୍ନେହ। ନନ୍ଦୀ ଯେପରି ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ନିରବ ସେତୁ।
ଏହି ମନ୍ଦିରର ଆଉ ଏକ ମହାନ ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାନ ହେଉଛି ଋଷି ପୁଣ୍ଡରୀକଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ କାହାଣୀ। କୁହାଯାଏ, ଋଷି ପୁଣ୍ଡରୀକ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠାର ସହ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଆକାଂକ୍ଷା ଥିଲା ମୋକ୍ଷ। ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶିବ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଘଟିଲା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୈବୀ ଘଟଣା। ସାଧାରଣତଃ ଜୀବ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଚରଣରେ ଲୀନ ହେବାକୁ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି ଧରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ପୁଣ୍ଡରୀକଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ଶିବ ଏତେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଯେ, ତାଙ୍କୁ ଦେହ ସହିତ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତାରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବାର କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରହିଛି। ଏହି ଘଟଣାରୁ ଶିବଙ୍କ ନାମ ‘କାୟାରୋହଣେଶ୍ୱର’ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥଳପୁରାଣରେ କୁହାଯାଏ। ‘କାୟ’ ଅର୍ଥ ଦେହ ଏବଂ ‘ଆରୋହଣ’ ଅର୍ଥ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗମନ କିମ୍ବା ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତାରେ ଆରୋହଣ।
ପୁଣ୍ଡରୀକଙ୍କ କାହାଣୀର ଆଉ ଏକ ଦିଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ। କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ଋଷି ନିଜ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ଚାହିବା ସହିତ ନିଜ ବଂଶଧରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱରୀୟ କୃପା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶିବ ସେହି ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି। ଏହି କାରଣରୁ ପୁଣ୍ଡରୀକଙ୍କ ବଂଶ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ମୃତ୍ୟୁପରମ୍ପରା ନେଇ ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ଏକ ଅସାଧାରଣ ରୀତିର ପ୍ରଚଳନ ଥିବା କଥା ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।
ସାଧାରଣତଃ କୌଣସି ମନ୍ଦିର ନିକଟରେ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଲେ ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କରିବା ଭଳି ଧାର୍ମିକ ରୀତି ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏହାର ବିପରୀତ ଏକ ଭକ୍ତିମୟ ପରମ୍ପରା ସମ୍ପର୍କରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ପୁଣ୍ଡରୀକଙ୍କ ପ୍ରତି ଶିବଙ୍କ କୃପାକୁ ସ୍ମରଣ କରି ମୃତ ଦେହକୁ ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ନିକଟକୁ ଅଣାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ପୁଷ୍ପ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଉଥିବା ପରମ୍ପରାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଏହା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ ଭାବେ ନୁହେଁ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାତ୍ରା ଭାବେ ଦେଖିବାର ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ପ୍ରତୀକ।
ଏହି ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଆଉ ଜଣେ ଭକ୍ତଙ୍କ କାହାଣୀ ବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ—ଆଦିପତ୍ତର। ସମୁଦ୍ର ସହ ଜୀବନ ଜଡ଼ିଥିବା ଜଣେ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ଭକ୍ତ ଭାବେ ତାଙ୍କର ନାମ ଶୈବ ପରମ୍ପରାରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଆମକୁ ମନେ ପକାଇଦିଏ ଯେ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଭକ୍ତିର ମାପ ଧନ, ପଦବୀ କିମ୍ବା ଜାତି ନୁହେଁ; ହୃଦୟର ନିଷ୍ଠା ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଆଦିପତ୍ତରଙ୍କୁ ଶିବଭକ୍ତ ପରମ୍ପରାର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସାଧକ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ସମୁଦାୟ ଓ ମନ୍ଦିର ପକ୍ଷରୁ ଏକ ବିଶେଷ ପରମ୍ପରା ପାଳିତ ହେଉଥିବା ଦଲିଲ ମିଳେ।
ସମୁଦ୍ରକୂଳର ଏହି ନଗରୀରେ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ଜୀବନ ଓ ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରାର ଏହି ସମ୍ପର୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ। ଲୋକଜୀବନ, ଜୀବିକା, ସମୁଦ୍ର, ଭକ୍ତି ଓ ଈଶ୍ୱର—ସବୁକିଛି ଏଠାରେ ଯେପରି ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବୃତ୍ତରେ ଆବଦ୍ଧ। ଆଦିପତ୍ତରଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ପାଳିତ ଆଚାର ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ କେବଳ ରାଜା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ନୁହେଁ, ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଭକ୍ତିର ଧାମ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ କରିଛି।
ଏହି ମନ୍ଦିର ସପ୍ତ ବିଡ଼ଙ୍ଗ କ୍ଷେତ୍ରର ଅନ୍ୟତମ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ପୁରାଣକଥା ଅନୁସାରେ ରାଜା ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କଠାରୁ ଶିବଙ୍କ ବିଶେଷ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପାଇଥିଲେ। ସେହି ଦିବ୍ୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ସାତଟି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିବା କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରହିଛି। ନାଗପଟ୍ଟଣମରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ରୂପ ‘ସୁନ୍ଦର ବିଡ଼ଙ୍ଗ’ ଭାବେ ପୂଜିତ। ଏହି ସାତ ତୀର୍ଥର ପରମ୍ପରା ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ନୃତ୍ୟ ସହ ଜଡ଼ିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥରେ ଶିବଙ୍କ ନୃତ୍ୟର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବ ରହିଥିବାର ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି।
ସୁନ୍ଦର ବିଡ଼ଙ୍ଗଙ୍କ ଉପାସନା ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗଭୀରତା ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଶିବ କେବଳ ନିରାକାର ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ, ନୃତ୍ୟମୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଚିରସଚଳ ଚେତନା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭୂତ ହୁଅନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ଲୟର ଅନନ୍ତ ଚକ୍ର। ସେହି ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନ ଆସେ, ବିକଶିତ ହୁଏ ଓ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ସପ୍ତ ବିଡ଼ଙ୍ଗ ପରମ୍ପରାକୁ କେବଳ ମନ୍ଦିର ସମୂହର ଏକ ଧାର୍ମିକ ଶ୍ରେଣୀ ଭାବେ ନୁହେଁ, ଶିବତତ୍ତ୍ୱର ଗତିଶୀଳ ଦର୍ଶନ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଯାଇପାରେ।
ନାଗପଟ୍ଟଣମର ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ଦିରରେ ନବଗ୍ରହଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଆକର୍ଷଣର କେନ୍ଦ୍ର। ସାଧାରଣତଃ ଅନେକ ମନ୍ଦିରରେ ନବଗ୍ରହଙ୍କ ପୃଥକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ସେମାନେ ଏକ ବିଶେଷ ରୀତିରେ ଶିବଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ରହିଥିବା କଥା ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। କେତେକ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ତିନୋଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିନ୍ୟାସିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଏହି ନବଗ୍ରହ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ପୁରାଣକଥା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ। କୁହାଯାଏ, ଶନି ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ଦୋଷଗ୍ରସ୍ତ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହା ହେଲେ ପୃଥିବୀର ଜନଜୀବନରେ ବଡ଼ ବିପଦ ଆସିପାରେ ବୋଲି ଭୟ ଦେଖାଦେଇଥିଲା। ସେତେବେଳେ ରାଜା ଦଶରଥ ପ୍ରଜାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶନିଙ୍କୁ ରୋକିବାର ସଙ୍କଳ୍ପ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ପ୍ରଜାବତ୍ସଳତା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଦେଖି ଶନି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରୁ ବିରତ ହୋଇଥିବା କଥା ଏହି ତୀର୍ଥର ପୁରାଣ ପରମ୍ପରା ସହ ଜଡ଼ିତ। ନବଗ୍ରହମାନେ ଶିବଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୈବୀ ଘଟଣାର ସ୍ମୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏହି କାରଣରୁ ଗ୍ରହଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଭକ୍ତମାନେ ଏଠାରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ବିଶେଷକରି ନାଗଦୋଷ ଓ ଶନିସମ୍ପର୍କିତ ଆଶଙ୍କା ଥିବା ଲୋକମାନେ ଶିବ ଓ ନାଗଦେବତାଙ୍କ ଆରାଧନା କରୁଥିବା ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି। ତଥାପି ଏସବୁ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଆସ୍ଥା; ଏହାକୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଚିକିତ୍ସା କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚିତ ଭବିଷ୍ୟଦ୍ବାଣୀ ଭାବେ ନୁହେଁ, ତୀର୍ଥ ପରମ୍ପରାର ଅଂଶ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ନାଗପଟ୍ଟଣମର ନାମ ସହିତ ମଧ୍ୟ ନାଗ ଉପାସନାର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଜଡ଼ିତ। ଆଦିଶେଷ ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ ବୋଲି ପରମ୍ପରାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଶେଷନାଗଙ୍କ ଏହି ଭକ୍ତିର ସ୍ମୃତି ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ନାଗ ଉପାସନା ସହ ଯୋଡ଼ିଦେଇଛି। ମନ୍ଦିରରେ ନାଗାଭୂଷଣ ବିନାୟକଙ୍କ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଥିବା କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ, ଯେଉଁଠି ସର୍ପ ଅଳଙ୍କାର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ଆଦିଶେଷଙ୍କ ଏହି ଆରାଧନା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗଭୀର ପ୍ରତୀକ ଲୁଚିଛି। ସର୍ପ ଭାରତୀୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ କେବଳ ଏକ ପ୍ରାଣୀ ନୁହେଁ; ଏହା ଶକ୍ତି, ରହସ୍ୟ, ଅନନ୍ତତା ଓ ସୁରକ୍ଷାର ପ୍ରତୀକ। ଅନନ୍ତ ଶେଷ ଉପରେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୟନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶିବଙ୍କ କଣ୍ଠରେ ନାଗଭୂଷଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଭାରତୀୟ ଧର୍ମଚେତନାରେ ସର୍ପର ଏକ ଗଭୀର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ନାଗପଟ୍ଟଣମର ଏହି ଶିବଧାମ ସେହି ପରମ୍ପରାକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର କରିଥାଏ।
ଏହି ମନ୍ଦିରର ଆଉ ଜଣେ ଅସାଧାରଣ ଭକ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି ଅଳୁଗୁଣି ସିଦ୍ଧ। ତାଙ୍କ ନାମ ସହିତ ଜଡ଼ିତ କାହାଣୀ ଭକ୍ତିର ଏକ ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ସେ ଦେବୀ ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସି ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକୁଳ ଭାବରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିଲେ ବୋଲି ପରମ୍ପରାରେ କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଭକ୍ତି ଏତେ ଗଭୀର ଥିଲା ଯେ, ତାଙ୍କର ଲୁହ ନିଜେ ଏକ ପ୍ରାର୍ଥନାର ଭାଷା ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ‘ଅଳୁଗୁଣି’—ଅର୍ଥାତ୍ ଲୁହଭରା ଭକ୍ତିର ସାଧକ—ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
କିମ୍ବଦନ୍ତୀ କହେ, ତାଙ୍କର ଏହି ଆକୁଳ ପ୍ରାର୍ଥନା ଦେବୀଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିଲା। ମା’ ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀ ନିଜେ ଶିବଙ୍କ ନିକଟରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ। ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ସିଦ୍ଧ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥିଲେ ବୋଲି ଭକ୍ତିପରମ୍ପରାରେ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ୍ତ ସମାଧି ଥିବାର କଥା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।
ଅଳୁଗୁଣି ସିଦ୍ଧଙ୍କ କାହାଣୀର ମୂଳ ବାର୍ତ୍ତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ—ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପାଇବା ପାଇଁ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ, ଅସୀମ ଧନ କିମ୍ବା ରାଜସିକ ଆଡ଼ମ୍ବର ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଛି ନିର୍ମଳ ମନ ଓ ଅଟଳ ଭକ୍ତି। ଜଣେ ସାଧକଙ୍କ ଲୁହ ମଧ୍ୟ ଯଦି ପ୍ରାର୍ଥନା ହୋଇପାରେ, ତେବେ ଭକ୍ତିର ମାପ ବାହ୍ୟ ଆଚାରରେ ନୁହେଁ, ହୃଦୟର ଗଭୀରତାରେ।
ମା’ ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀଙ୍କ ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟର ଏକ ଅଂଶ। ଦେବୀଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାମ ରଥାକାର ଶୈଳୀରେ ନିର୍ମିତ ବୋଲି ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଏହି ରଥରୂପ ଗଠନ ମନ୍ଦିରର ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକତାକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇଥାଏ। ଉତ୍ସବ ସମୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଉତ୍ସବୀୟ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଆକର୍ଷଣର କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇଥାଏ।
ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀଙ୍କୁ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଏକ ବିଶେଷ ରୂପ ଭାବେ ମନାଯାଏ। ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ବିଶାଳ ପରମ୍ପରାରେ ଦେବୀଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ଜୀବନ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ରୂପ ନେଇ ଯେଉଁ ପରମ୍ପରା ରହିଛି, ସେଥିରେ ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀଙ୍କୁ କୁମାରୀ ଅବସ୍ଥାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଭାବନା ଦେବୀଙ୍କୁ କେବଳ ଶକ୍ତିର ରୂପ ନୁହେଁ, ନିର୍ମଳତା, ଜ୍ଞାନ, କରୁଣା ଓ ଅନ୍ତର୍ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକରେ ପରିଣତ କରେ।
ଏଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ବୋଲି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତ ରହିଛି। ପର୍ବପର୍ବାଣୀରେ ଦେବୀଙ୍କ ଶୃଙ୍ଗାର, ପୁଷ୍ପାଳଙ୍କାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ବେଶ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଦୂରଦୂରାନ୍ତରୁ ଭକ୍ତମାନେ ଆସନ୍ତି। ଦେବୀଙ୍କ ନୀଳାଭ ନୟନର ଧାରଣା ଓ ତାଙ୍କ ରୂପସଜ୍ଜା ମିଶି ଏହି ଧାମକୁ ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କେନ୍ଦ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି।
ଏହି ମନ୍ଦିରର ଆଉ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ଏହା ଶୈବ ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାର ପ୍ରାଚୀନ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ। ଅପ୍ପର, ସମ୍ବନ୍ଧର ଓ ସୁନ୍ଦରରଙ୍କ ପରି ଶୈବ ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ଭକ୍ତିସାହିତ୍ୟ ସହ ଏହି ତୀର୍ଥର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି ବୋଲି ବିଭିନ୍ନ ଐତିହାସିକ ଓ ମନ୍ଦିର ସୂତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଏହା ଏହି ଧାମର ପ୍ରାଚୀନତା ଓ ଧାର୍ମିକ ଗୁରୁତ୍ୱର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାକ୍ଷ୍ୟ।
ମନ୍ଦିରର ଇତିହାସ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଗୋଟିଏ ରାଜବଂଶରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ପ୍ରାଚୀନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପରେ ପଲ୍ଲବ, ଚୋଳ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜବଂଶମାନଙ୍କ ଅବଦାନରେ ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣ, ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ବିକାଶ ଘଟିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ସୂତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ତେଣୁ ଆଜି ଯେଉଁ ମନ୍ଦିରକୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ତାହା ଗୋଟିଏ ସମୟର ନିର୍ମାଣ ନୁହେଁ; ବରଂ ଅନେକ ଶତାବ୍ଦୀର ଭକ୍ତି, ରାଜପୃଷ୍ଠପୋଷକତା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ସଂରକ୍ଷଣର ଫଳ।
ମନ୍ଦିର ପରିସରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏକାଧିକ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ସନ୍ନିଧି ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯାତ୍ରାର ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ। ଗଣେଶ, ଷଣ୍ମୁଖ, ଭୈରବ, ଦୁର୍ଗା, ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି, ନଟରାଜ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ଶିବତତ୍ତ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଫଳିତ। ନବଗ୍ରହଙ୍କ ବିଶେଷ ବିନ୍ୟାସ ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ଆହୁରି ଅନନ୍ୟ କରିଥାଏ।
ମନ୍ଦିରର ଗର୍ଭଗୃହରେ ଶିବଙ୍କ ଉପାସନା ସହ ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତିମୟ ସନ୍ନିଧି ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଶିବ-ଶକ୍ତି ସାଧନାର ଏକ ଅନନ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର କରିଛି। ଶିବ ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ୟା, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷର ପ୍ରତୀକ, ସେଠାରେ ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀ କରୁଣା, ମାତୃତ୍ୱ ଓ ଜୀବନଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ। ଏହି ଦୁଇ ତତ୍ତ୍ୱର ସମନ୍ୱୟ ହିଁ ଏହି ମନ୍ଦିରର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୂଳସ୍ୱର।
ଏଠାରେ ଭକ୍ତି କେବଳ ପ୍ରାର୍ଥନା ନୁହେଁ, ଏକ ଜୀବନଦର୍ଶନ। ପୁଣ୍ଡରୀକଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଶିଖାଏ—ସତ୍ୟ ଭକ୍ତି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିଜ ପାଖକୁ ଆଣିପାରେ। ଆଦିପତ୍ତରଙ୍କ ଜୀବନ କହେ—ସାଧାରଣ ଜୀବିକା ମଧ୍ୟରେ ରହି ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ଅସାଧାରଣ ଭକ୍ତ ହୋଇପାରେ। ଅଳୁଗୁଣି ସିଦ୍ଧଙ୍କ କାହାଣୀ କହେ—ଲୁହ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିର ଭାଷା ହୋଇପାରେ। ଆଦିଶେଷଙ୍କ ଆରାଧନା କହେ—ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲା। ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀଙ୍କ ନୀଳ ନୟନ କହେ—କରୁଣାର କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ।
ଏହି କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାଠି କଲେ ନାଗପଟ୍ଟଣମର ଏହି ତୀର୍ଥ ଯେପରି ଏକ ବିଶାଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କାବ୍ୟର ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନ ଓ ମନ୍ଦିର ଘଣ୍ଟିର ଧ୍ୱନି ଏକାସାଙ୍ଗରେ ମିଶିଯାଏ। ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀଙ୍କ ଜୀବନ ସହ ଦେବୀଙ୍କ ଆରାଧନା ଯୋଡ଼ିଯାଏ। ଋଷିଙ୍କ ତପସ୍ୟା ସହ ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଯୋଡ଼ିଯାଏ। ଶିବଙ୍କ ମୋକ୍ଷଦାନ ସହ ମା’ଙ୍କ କରୁଣା ଯୋଡ଼ିଯାଏ।
ପୁରାଣରେ ଯେତେବେଳେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭକ୍ତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ମୂଳରେ ଥାଏ ଭକ୍ତିର ଶକ୍ତି। ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀ ଧାମର କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ମୂଳ ସ୍ୱର ଶୁଣାଯାଏ। ଭକ୍ତ ଡାକିଲେ ଶିବ ଆସନ୍ତି, ଭକ୍ତର ଲୁହ ଦେଖି ଦେବୀଙ୍କ ହୃଦୟ ତରଳ ହୁଏ, ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଈଶ୍ୱର ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ଏହି ତୀର୍ଥର ମୂଳ ଦର୍ଶନ।
ମା’ ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀଙ୍କ ନାମରେ ଲୁଚିଥିବା ‘ନୀଳ’ ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରତୀକ। ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଅସୀମ, ମା’ଙ୍କ କରୁଣା ମଧ୍ୟ ସେପରି ଅସୀମ ବୋଲି ଭକ୍ତମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଅସଂଖ୍ୟ ନଦୀକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ମା’ଙ୍କ କରୁଣା ମଧ୍ୟ ସେପରି ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବନର ଦୁଃଖକୁ ନିଜ ଆଞ୍ଚଳରେ ଧାରଣ କରେ—ଏହି ଭାବନା ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଏକ ମାତୃଧାମର ରୂପ ଦେଇଛି।
ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ନେଇ ଆଉ ଏକ ବିଶେଷ ପରମ୍ପରା ହେଉଛି ଶିବଙ୍କ ବାର୍ଷିକ ମତ୍ସ୍ୟଧରଣ ସମ୍ପର୍କିତ ଉତ୍ସବୀୟ ସ୍ମରଣ। ଆଦିପତ୍ତରଙ୍କ ଭକ୍ତିକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ଶିବ ନିଜେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଆନ୍ତି ବୋଲି ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି। ଏହା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ନୁହେଁ; ସମୁଦ୍ରକୁ ଜୀବନର ଆଧାର କରିଥିବା ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ସମୁଦାୟର ଜୀବନ ସହ ମନ୍ଦିରର ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରତୀକ।
ଭକ୍ତିର ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ଦେବତା ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୂରତା ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଜୀବନଭରି ସମୁଦ୍ରରେ ଜୀବନ ଖୋଜିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନ ନିଜ ଭକ୍ତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା କାହାଣୀ ଏହି ତୀର୍ଥର ଲୋକମନସରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିଛି। ଏହା ଭାରତୀୟ ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାର ସେହି ମୂଳ ଆଦର୍ଶକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ—ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟରେ ମଣିଷର ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ନୁହେଁ, ତାହାର ଭକ୍ତି ହିଁ ପ୍ରଧାନ।
ନାଗପଟ୍ଟଣମର ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଦେଖିଲେ ଆଉ ଏକ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ—ଭାରତର ତୀର୍ଥ ପରମ୍ପରା କେବଳ ଧର୍ମର ଇତିହାସ ନୁହେଁ, ଏହା ଲୋକସ୍ମୃତିର ମଧ୍ୟ ଇତିହାସ। ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ କାହାଣୀକୁ ଶୁଣିଛନ୍ତି, ପୁନର୍ବାର କହିଛନ୍ତି ଓ ପିଢ଼ିରୁ ପିଢ଼ିକୁ ପହଞ୍ଚାଇଛନ୍ତି, ସେହି କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ କେବଳ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ନୁହେଁ, ଜୀବନ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ।
ସେହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀ ମନ୍ଦିର କେବଳ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଭବନ ନୁହେଁ। ଏହା ହେଉଛି ଭକ୍ତିର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଦଲିଲ। ଏଠାରେ ପୁଣ୍ଡରୀକଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଅଛି, ଆଦିପତ୍ତରଙ୍କ ଭକ୍ତି ଅଛି, ଅଳୁଗୁଣି ସିଦ୍ଧଙ୍କ ଲୁହ ଅଛି, ଆଦିଶେଷଙ୍କ ଆରାଧନା ଅଛି, ରାଜା ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପୁରାଣକଥା ଅଛି, ଦଶରଥଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠାର କାହାଣୀ ଅଛି ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ମା’ ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀଙ୍କ ଅସୀମ କରୁଣାର ଭାବନା।
ଆଜିର ଦ୍ରୁତଗତିର ଜୀବନରେ ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ମନର ଶାନ୍ତି ଖୋଜୁଛି, ସେତେବେଳେ ଏପରି ପ୍ରାଚୀନ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ମହତ୍ତ୍ୱ ଆହୁରି ବଢ଼ିଯାଏ। ମନ୍ଦିରର ପଥର ଦେହ ଶତାବ୍ଦୀର ଇତିହାସକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ବେଳେ, ତାହାର ଭିତରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାର ଉଷ୍ମତା ରହିଛି। ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଭକ୍ତ ନିଜ ମନର ଦୁଃଖ ମା’ଙ୍କ ଚରଣରେ ସମର୍ପଣ କରେ। କାୟାରୋହଣେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଜୀବନର ଅନିତ୍ୟତା ଓ ମୋକ୍ଷର ଚିନ୍ତା କରେ।
ସମୁଦ୍ରକୂଳର ପବନ ଯେତେବେଳେ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରାଚୀରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ମନେ ହୁଏ ଯେପରି ହଜାର ବର୍ଷର ଇତିହାସ ନିଜେ କିଛି କହୁଛି। ଗୋପୁରର ଛାୟା ତଳେ ଚାଲିବା ବେଳେ ଲାଗେ, ଏହି ପଥରେ କେତେ ଋଷି ଚାଲିଥିବେ, କେତେ ରାଜା ପ୍ରଣାମ କରିଥିବେ, କେତେ ସାଧକ ଲୁହ ଝରାଇଥିବେ ଏବଂ କେତେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ନିଜ ଦୁଃଖ ମା’ଙ୍କ ଚରଣରେ ରଖି ହାଲୁକା ମନରେ ଫେରିଥିବେ।
ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀଙ୍କ ନୀଳ ନୟନ ଯେପରି ଏହି ସମସ୍ତ କାହାଣୀର ନିରବ ସାକ୍ଷୀ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା, ମା’ଙ୍କ କରୁଣା ଓ ଶକ୍ତିର ଅସୀମତାକୁ ଭକ୍ତମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ଦ୍ୱିଦୃଷ୍ଟି ଯେପରି ଏକ ନିରବ ବାର୍ତ୍ତା ଦିଏ—ଜୀବନରେ ଶିବଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ କରୁଣା, ଉଭୟର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।
ସେହିପାଇଁ ନାଗପଟ୍ଟଣମର ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀ ଧାମକୁ କେବଳ ଏକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଗନ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖିଲେ ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ। ଏହା ହେଉଛି ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳ, ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ ମିଳନକ୍ଷେତ୍ର, ସମୁଦ୍ର ଓ ସଂସ୍କୃତିର ସମ୍ପର୍କସେତୁ, ଭକ୍ତି ଓ ଲୋକଜୀବନର ଏକ ଅନନ୍ୟ ପ୍ରତିଛବି।
ଶତାବ୍ଦୀ ବିତିଯାଇଛି, ରାଜା ବଦଳିଛନ୍ତି, ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବଦଳିଛି, ଜୀବନଶୈଳୀ ବଦଳିଛି। କିନ୍ତୁ ମା’ ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀଙ୍କ ଧାମରେ ଭକ୍ତିର ଦୀପ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଜଳୁଛି। କାୟାରୋହଣେଶ୍ୱରଙ୍କ ସନ୍ନିଧାନରେ ମୋକ୍ଷର ପ୍ରାର୍ଥନା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଯାଉଛି। ଅଳୁଗୁଣି ସିଦ୍ଧଙ୍କ ଲୁହର କାହାଣୀ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନକୁ ଛୁଇଁଯାଉଛି। ଆଦିପତ୍ତରଙ୍କ ଭକ୍ତି ଆଜି ମଧ୍ୟ ସମୁଦ୍ରକୂଳର ଲୋକଜୀବନ ସହ ଜଡ଼ି ରହିଛି।
ଏହି ହେଉଛି ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀ ଧାମର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମହିମା—ଏଠାରେ ପୁରାଣ କେବଳ ପୁସ୍ତକର ପୃଷ୍ଠାରେ ବନ୍ଦୀ ନୁହେଁ; ଏହା ଲୋକଙ୍କ ଆସ୍ଥାରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ। ଏଠାରେ ଦେବୀ କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତି ନୁହନ୍ତି; ସେ ଭକ୍ତଙ୍କ ମା’। ଶିବ କେବଳ ଲିଙ୍ଗରୂପରେ ନୁହନ୍ତି; ସେ ମୋକ୍ଷଦାତା। ନନ୍ଦୀ କେବଳ ପଥରର ପ୍ରତିମା ନୁହନ୍ତି; ସେ ଦୁଇ ଦିଗର ପ୍ରହରୀ। ଏବଂ ମନ୍ଦିର କେବଳ ଏକ ଭବନ ନୁହେଁ; ଏହା ହେଉଛି ହଜାର ହଜାର ହୃଦୟର ଆସ୍ଥାର ଘର।
ନୀଳ ସମୁଦ୍ର ପରି ଗଭୀର ଚକ୍ଷୁରେ କରୁଣା ଧାରଣ କରି ମା’ ନୀଳାୟତାକ୍ଷୀ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଯେପରି ନିରବରେ ଡାକୁଛନ୍ତି—ଦୁଃଖ ନେଇ ଆସ, ଭୟ ନେଇ ଆସ, ଅଶାନ୍ତି ନେଇ ଆସ; ମୋ ଚରଣରେ ସବୁ ରଖିଦିଅ। ଶିବଙ୍କ କରୁଣା ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ମଧ୍ୟରେ ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନର ଅର୍ଥ ଖୋଜିନେଉ—ଏହି ହିଁ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଧାମର ଚିରନ୍ତନ ବାର୍ତ୍ତା।
