ଘଟଗାଁ ରାଣୀ ମା’ ତାରିଣୀ : ମହାଶାବରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜିତା,ଯେଉଁଠି ଆଜି ବି ଭକ୍ତ ଅନୁଭବ କରେ ଜୀବନ୍ତ ଦେବୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି.
ଓଡ଼ିଶାର ମାଟିରେ ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ପରମ୍ପରା ଯେତେ ପୁରୁଣା, ସେତେ ବିବିଧ ତାହାର ରୂପ। କେଉଁଠି ଦେବୀ ଚଣ୍ଡୀ, କେଉଁଠି ମଙ୍ଗଳା, କେଉଁଠି ବିରଜା, କେଉଁଠି ସମଲେଶ୍ୱରୀ ଓ ଆଉ କେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲ ମଝିରେ ଜନଜାତି ଜୀବନର ଆସ୍ଥା ସହ ମିଶି ଦେବୀ ହୋଇଛନ୍ତି ମା’ ତାରିଣୀ। କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲାର ଘଟଗାଁରେ ବିରାଜିତା ମା’ ତାରିଣୀ ଏହି ବହୁସ୍ତରୀୟ ଶକ୍ତି ପରମ୍ପରାର ଏକ ବିଶେଷ ଉଦାହରଣ।
ଘଟଗାଁର ଘନ ସବୁଜ ଜଙ୍ଗଲ, ଆଦିବାସୀ ଜୀବନଧାରା, ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଓ ଓଡ଼ିଆ ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରାକୁ ଏକାଠି କଲେ ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ବୁଝିବାର ଏକ ଚିତ୍ର ମିଳେ। ଏହି ଦେବୀ କେବଳ ଏକ ମନ୍ଦିରର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ନୁହନ୍ତି; ସେ କେନ୍ଦୁଝରର ଲୋକଜୀବନ, ଓଡ଼ିଶାର ଶକ୍ତି ଉପାସନା ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ସହ ଯୋଡ଼ିଥିବା ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା।
ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିର ରୂପ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ ଦେବୀ ମୂର୍ତ୍ତିଠାରୁ ଭିନ୍ନ। ସରଳ ମୁଖମଣ୍ଡଳ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଲୋକଜ ଆସ୍ଥାର ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟ ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନତାର ଲୋକପରମ୍ପରା ଓ ଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିର ସରଳ ରୂପକୁ ଏହି ପୀଠର ବିଶେଷତା ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି।
ଜଙ୍ଗଲର ଦେବୀରୁ ସାରା ଓଡ଼ିଶାର ଆରାଧ୍ୟା
ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ଇତିହାସ ନେଇ କହିବାବେଳେ ଦୁଇଟି ଧାରାକୁ ଅଲଗା କରି ଦେଖିବା ଦରକାର। ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ଲୋକକଥା ଓ ପୌରାଣିକ ବିଶ୍ୱାସ; ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଇତିହାସ ଓ ଗବେଷଣାରୁ ମିଳୁଥିବା ତଥ୍ୟ। ଦୁଇଟି ଧାରା ଅନେକ ସମୟରେ ପରସ୍ପରକୁ ଛୁଇଁଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଦୁଇଟିକୁ ଏକାଠି କରି ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ବୋଲି କହିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଆସୁଥିବା ଲୋକପରମ୍ପରାରେ ସେ ଜଙ୍ଗଲର ଦେବୀ। ତାଙ୍କ ପୂଜା ସହ ଜନଜାତି ସମାଜର ଆସ୍ଥାର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ଗବେଷକ କର୍ନେଲିଆ ମାଲେବ୍ରାଇନଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନରେ ମଧ୍ୟ ଘଟଗାଁ ତାରିଣୀଙ୍କୁ ଏକ ଜନଜାତି ଦେବୀରୁ ବ୍ୟାପକ ଓଡ଼ିଆ ଦେବୀ ପରମ୍ପରାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିବା ଧାରାରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇଛି। ତାଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନରେ ତାରିଣୀ ପୂଜାରେ ରାଜକୋଣ୍ଡ ଦେହୁରୀମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ଓ ଶାବରୀ ମନ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରାର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।
ଏହି କଥା ତାରିଣୀ ପୀଠକୁ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିପୀଠଠାରୁ ଏକ ଭିନ୍ନ ପରିଚୟ ଦିଏ। ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପୂଜା ପରମ୍ପରା ସହ ଲୋକଧର୍ମ ଓ ଜନଜାତି ପରମ୍ପରାର ଏକ ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମନ୍ୱୟ ହିଁ ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ବଡ଼ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ।
‘ମହାଶାବରୀ’ ପରମ୍ପରାର ଗଭୀର ଅର୍ଥ
‘ଶାବର’ ବା ‘ଶାବରୀ’ ପରମ୍ପରାର ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ ତାହାକୁ କେବଳ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ସହ ସୀମିତ କରିଦେବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ପଛରେ ରହିଛି ଲୋକଧର୍ମ, ଜଙ୍ଗଲ ସଂସ୍କୃତି, ପ୍ରକୃତି ଉପାସନା ଓ ଜନଜାତି ଆସ୍ଥାର ଦୀର୍ଘ ପରମ୍ପରା।
ଗବେଷଣାମୂଳକ ଲେଖାରେ ଘଟଗାଁ ତାରିଣୀଙ୍କ ପୂଜାରେ ଶାବରୀ ମନ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରା ଥିବା କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ସମୟ ସହିତ ପୂଜା ପଦ୍ଧତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିବା ଏବଂ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ମନ୍ତ୍ରଭିତ୍ତିକ ପୂଜାର କିଛି ରୂପ ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଆଲୋଚନା ରହିଛି।
ଏଠାରେ ‘ମହାଶାବରୀ’ ଶବ୍ଦକୁ ଏକ ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ଜନଜାତି-ସଂଲଗ୍ନ ପରମ୍ପରାର ପରିଚୟ ଭାବେ ବୁଝିବା ଅଧିକ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦଶଃ ରୂପ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ମୁଖିକ ପରମ୍ପରା ରହିଥିବାରୁ ତାହାକୁ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରାମାଣିକ ପାଠ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
କାଞ୍ଚି ଯୁଦ୍ଧ ଓ ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ କାହାଣୀ
ଘଟଗାଁ ତାରିଣୀଙ୍କ ସହ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଯେଉଁ ଐତିହାସିକ-ଲୋକକଥା ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି, ତାହା ହେଉଛି କାଞ୍ଚି ଅଭିଯାନ। ଏହି କାହାଣୀ ଓଡ଼ିଶାର ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ସହ ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର।
ପ୍ରଚଳିତ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ ଗଜପତି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ କାଞ୍ଚିର ରାଜକୁମାରୀ ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଗଜପତିଙ୍କ ଛେରାପହଁରା ଦେଖି କାଞ୍ଚିର ମନ୍ତ୍ରୀ ଏହି ବିବାହକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିବା କଥା ପ୍ରଚଳିତ।
ଛେରାପହଁରା ଓଡ଼ିଆ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ରାଜାଙ୍କ ନିଜକୁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରିବାର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପରମ୍ପରା। ରାଜା ଯେତେ ବଡ଼ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥ ସମ୍ମୁଖରେ ସେବକ। ଏହି ଧାରଣା ହିଁ ଓଡ଼ିଆ ରାଜଧର୍ମର ଏକ ମୂଳ ଭିତ୍ତି।
କାଞ୍ଚି ଯୁଦ୍ଧର କାହାଣୀରେ ତେଣୁ ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ପ୍ରବେଶ କେବଳ ଏକ ଦେବୀଙ୍କ ଚମତ୍କାର କାହାଣୀ ନୁହେଁ। ଏହା ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସେବକ ଭାବରେ ଗଜପତିଙ୍କ ପରିଚୟ, ରାଜଧର୍ମ ଓ ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ସମ୍ପର୍କକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।
ପ୍ରଥମ ପରାଜୟ, ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ
ଲୋକପ୍ରଚଳିତ କାହାଣୀରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବଙ୍କ କାଞ୍ଚି ଅଭିଯାନର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସଫଳ ହୋଇନଥିଲା। ପରାଜୟ ପରେ ଗଜପତି ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ।
ଏହି ଅଂଶଟି ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସଠାରୁ ଅଧିକ ଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନାର ଏକ ଗଭୀର ଧାରଣାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଗଜପତି ନିଜକୁ ରାଜ୍ୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାଲିକ ନୁହେଁ, ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଓ ସେବକ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଓଡ଼ିଆ ସାଂସ୍କୃତିକ ଚେତନାରେ ଏହି ‘ସେବକତ୍ୱ’ ଧାରଣାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅସାଧାରଣ। ରାଜା ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସେବକ, ସେଠାରେ ଶକ୍ତି ଓ ଭକ୍ତିର ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷ ଆକାର ନିଏ।
ଗୋବିନ୍ଦ ଭଞ୍ଜ ଓ ତାରିଣୀଙ୍କ ଆଗମନ
ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ଅଧୀନ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କମିଶନର ୱେବସାଇଟରେ ପ୍ରଚଳିତ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଗୋବିନ୍ଦ ଭଞ୍ଜଙ୍କ ସହ ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ଘଟଗାଁ ଆଗମନର କାହାଣୀ ଜଡ଼ିତ। ଦେବୀ ଗୋବିନ୍ଦ ଭଞ୍ଜଙ୍କ ସହ କେନ୍ଦୁଝର ଯିବାକୁ ସମ୍ମତ ହୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏକ ସର୍ତ୍ତ ରଖିଥିଲେ—ପଛକୁ ଫେରି ଦେଖିବା ନାହିଁ।
ଗୋବିନ୍ଦ ଭଞ୍ଜ ଘୋଡ଼ାରେ ଆଗକୁ ଚାଲିଥିଲେ। ପଛରୁ ଦେବୀ ଆସୁଥିବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଆସିବା ପରେ ହଠାତ୍ ସେହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଗଲା ନାହିଁ। ଦେବୀ ଆଉ ଆସୁନାହାନ୍ତି ବୋଲି ଭାବି ଗୋବିନ୍ଦ ଭଞ୍ଜ ପଛକୁ ଚାହିଁଦେଲେ।
ସର୍ତ୍ତ ଭଙ୍ଗ ହେବାରୁ ମା’ ତାରିଣୀ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ରହିଗଲେ—ଏହା ହେଉଛି ଘଟଗାଁ ତାରିଣୀଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲୋକକଥା। ଓଡ଼ିଶା ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କମିଶନର ତଥ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାହାଣୀର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।
‘ଘଟଗାଁ’ କାହିଁକି ହେଲା ମା’ଙ୍କ ଘର?
ଲୋକବିଶ୍ୱାସ କହେ, ଦେବୀ ଯେଉଁଠି ଅଟକିଗଲେ, ସେହି ଜଙ୍ଗଲ ଭୂମି ହିଁ ପରେ ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ପୀଠ ହେଲା। ଏହା ଏକ ମନୋହର ଲୋକକଥା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସାମାଜିକ ଅର୍ଥ ଆହୁରି ଗଭୀର।
ଜଙ୍ଗଲ ମଝିରେ ଥିବା ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ଦେବୀ କିପରି ଧୀରେ ଧୀରେ ବ୍ୟାପକ ଓଡ଼ିଆ ସମାଜର ଆରାଧ୍ୟା ହେଲେ—ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହିଁ ଘଟଗାଁ ତାରିଣୀଙ୍କ ସଂସ୍କୃତିକ ଯାତ୍ରାର ମୂଳ କାହାଣୀ।
ଆଜି ଯେଉଁଠି ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଭକ୍ତମାନେ ଆସନ୍ତି, ସେହି ସ୍ଥାନର ମୂଳ ଚରିତ୍ର ତଥାପି ଜଙ୍ଗଲ ସହ ଜଡ଼ିତ। କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟ ତାରିଣୀ ପୀଠର ଚାରିପାଖର ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶକୁ ଏହାର ଏକ ବିଶେଷ ଆକର୍ଷଣ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି।
ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଛାପ
ଘଟଗାଁରେ ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ନେଇ ପ୍ରଚଳିତ ପରମ୍ପରା ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ସହ ଯୋଡ଼ିତ। ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ‘ଓଡ଼ିଶା ରିଭ୍ୟୁ’ରେ ପ୍ରକାଶିତ ଏକ ଲେଖାରେ ମଧ୍ୟ ଘଟଗାଁ ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ତାରିଣୀ ଉପାସନାର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇଥିବା ପରମ୍ପରା ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
ତେବେ ତାରିଣୀ ପୀଠର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ସଠିକ୍ କାଳକ୍ରମ ନେଇ ଇତିହାସବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ମତ ରହିଛି। ଭକ୍ତିମୂଳକ ରଚନାରେ ପୌରାଣିକ ଘଟଣା ଓ ଐତିହାସିକ ଘଟଣା ଏକାଠି ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ପୃଥକ୍ କରି ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ମାଦଳା ପାଞ୍ଜି ଓ ତାରିଣୀ ପରମ୍ପରା
ଏଠାରେ ଆସେ ମାଦଳା ପାଞ୍ଜିର ପ୍ରସଙ୍ଗ। ମାଦଳା ପାଞ୍ଜି ହେଉଛି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର, ପୁରୀ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଐତିହାସିକ-ପରମ୍ପରାଗତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ। ଏଥିରେ ରାଜା, ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର, ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଓ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ-ଧାର୍ମିକ ଘଟଣାବଳୀର ଅନେକ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ମାଦଳା ପାଞ୍ଜିର ରଚନାକାଳ, ପୁନର୍ଲେଖନ ଓ ଐତିହାସିକ ବିଶ୍ୱସନୀୟତାକୁ ନେଇ ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରହିଛି।
ତେଣୁ ଘଟଗାଁ ତାରିଣୀଙ୍କ କାହାଣୀକୁ ‘ମାଦଳା ପାଞ୍ଜିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଏହିପରି ଲେଖାଯାଇଛି’ ବୋଲି ଦାବି କରିବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାମାଣିକ ପାଠ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଦରକାର। ଉପଲବ୍ଧ ଗବେଷଣା ଓ ସରକାରୀ ସୂଚନାରୁ ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ତାହା ହେଲା—ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ପରମ୍ପରା ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନା ଓ କାଞ୍ଚି ଯୁଦ୍ଧର ଲୋକକାହାଣୀ ସହ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ।
ଏହି ସତର୍କତା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। କାରଣ ଲୋକକଥାର ମୂଲ୍ୟ କମାଇବା ନୁହେଁ, ବରଂ କେଉଁଟି ଲୋକବିଶ୍ୱାସ, କେଉଁଟି ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ଓ କେଉଁଟି ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା—ତାହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ହିଁ ଏକ ଦାୟିତ୍ୱଶୀଳ ଫିଚରର ଲକ୍ଷଣ।
ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଅନ୍ତଃସ୍ରୋତ
ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କୃତିର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିଶେଷତା ହେଉଛି ସମନ୍ୱୟ। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଉପାସନାରେ ଯେପରି ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଓ ଲୋକପରମ୍ପରାର ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ପରମ୍ପରାରେ ମଧ୍ୟ ଜନଜାତି ଆସ୍ଥା, ଶକ୍ତି ଉପାସନା ଓ ବ୍ୟାପକ ଓଡ଼ିଆ ଧାର୍ମିକ ଚେତନାର ମିଶ୍ରଣ ଦେଖାଯାଏ।
ଗଜପତି ରାଜାଙ୍କ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରତି ସେବକତ୍ୱ ଓ କାଞ୍ଚି ଯୁଦ୍ଧର କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ତାରିଣୀ ପରମ୍ପରା ପୁରୀ ସହ ଏକ ଲୋକକଥାମୂଳକ ସେତୁ ଗଢ଼ିଛି। ଏହି କାରଣରୁ ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ପୀଠକୁ କେବଳ ଏକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଭାବେ ଦେଖିଲେ ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅର୍ଥ ଧରାପଡ଼ିବ ନାହିଁ।
ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ‘ମା’
ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ପୂଜାରେ ଏକ ବିଶେଷ ଭାବ ହେଉଛି—ଭକ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଦୂରର ଏକ ଦେବୀ ଭାବେ ନୁହେଁ, ନିଜ ଘରର ମା’ ଭାବେ ଡାକେ। ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କ ନାମ ସହ ‘ମା’ ଶବ୍ଦଟି ଏତେ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ।
ଦୁଃଖରେ, ରୋଗରେ, ପରିବାରର ସମସ୍ୟାରେ, ବିପଦ ସମୟରେ ଲୋକେ ମା’ଙ୍କ ଶରଣ ନିଅନ୍ତି। କେହି ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଆସନ୍ତି, କେହି ମାନସିକତା ପୂରଣ ପରେ ଆସନ୍ତି, ଆଉ କେହି ପରିବାରର ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ବର୍ଷକୁ ବର୍ଷ ଏଠାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି।
ଏହି ଭକ୍ତିରେ ଆଡ଼ମ୍ବର ଠାରୁ ଅଧିକ ଆସ୍ଥା ରହିଛି। ନଡ଼ିଆ ଅର୍ପଣ ତାରିଣୀ ଉପାସନାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଲୋକପ୍ରିୟ ପରମ୍ପରା। କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତମାନେ ମା’ଙ୍କୁ ନଡ଼ିଆ ଅର୍ପଣ କରୁଥିବା ପରମ୍ପରାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି।
ନଡ଼ିଆରୁ ନିରବ ପ୍ରାର୍ଥନା
ମା’ଙ୍କ ନିକଟରେ ନଡ଼ିଆ ଅର୍ପଣ କରିବା ଓଡ଼ିଆ ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାରେ ଏକ ସରଳ କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ପ୍ରତୀକ। ଭକ୍ତ ନିଜ ମନର କଥା ନେଇ ଆସେ। ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ସେହି କଥାର ଶବ୍ଦ ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଆସ୍ଥା ଥାଏ।
ଏହି କାରଣରୁ ଘଟଗାଁ ତାରିଣୀ ପୀଠରେ ଭକ୍ତିର ଅନୁଭୂତିକୁ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଆଚାରରେ ମାପିହେବ ନାହିଁ। ଏହା ଏକ ସାମାଜିକ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ। ଗାଁରୁ ସହର, ଗରିବରୁ ଧନୀ, ବିଭିନ୍ନ ଜାତି-ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକ ଏଠାରେ ଏକେ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟରେ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆନ୍ତି।
ଜନଜାତି ଦେହୁରୀଙ୍କ ପରମ୍ପରା
ଘଟଗାଁ ତାରିଣୀ ପୀଠର ଆଉ ଏକ ଅସାଧାରଣ ବିଶେଷତା ହେଉଛି ଦେହୁରୀ ପରମ୍ପରା। ଗବେଷଣାମୂଳକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ରାଜକୋଣ୍ଡ ଦେହୁରୀମାନଙ୍କୁ ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ପୂଜା ସହ ଯୋଡ଼ିଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।
ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ଇତିହାସର ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଧ୍ୟାୟ। କାରଣ ଏଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ଉପାସନା କେବଳ ଏକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ମନ୍ଦିର ପଦ୍ଧତି ଭିତରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇନଥିବା ଏକ ଧାରଣାକୁ ଗବେଷକମାନେ ଆଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି। ବରଂ ଜନଜାତି ସମାଜର ନିଜସ୍ୱ ଦେବୀ ଉପାସନା ସମୟ ସହିତ ବିଶାଳ ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ଅଂଶ ହୋଇଛି।
ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତିର ମୂଳ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ—ଏଠାରେ ଲୋକଦେବତା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମା ଅନେକ ସମୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ।
ମନ୍ଦିର ନୁହେଁ, ଏକ ସଂସ୍କୃତିକ କେନ୍ଦ୍ର
ଆଜିର ଘଟଗାଁ ତାରିଣୀ ପୀଠ କେବଳ ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ବଡ଼ ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କେନ୍ଦ୍ରର ରୂପ ନେଇଛି।
ବର୍ଷର ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଏଠାରେ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ପାଳନ ହୁଏ। ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ମହାବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଆଷାଢ଼ୀ ପର୍ବ ଓ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ପରି ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ ତାରିଣୀ ପୀଠର ଧାର୍ମିକ ବର୍ଷପଞ୍ଜିର ଅଂଶ। ଏହି ତଥ୍ୟ ଓଡ଼ିଶା ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କମିଶନର ତଥ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି।
କିନ୍ତୁ ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଚୈତ୍ର ପର୍ବର ଆକର୍ଷଣ ବିଶେଷ। ଏହି ସମୟରେ ଦୂରଦୂରାନ୍ତରୁ ଭକ୍ତମାନେ ଘଟଗାଁ ଆସନ୍ତି। କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପୋର୍ଟାଲ ମଧ୍ୟ ଘଟଗାଁର ଚୈତ୍ର ପର୍ବକୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଧାର୍ମିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ଆୟୋଜନ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି।
ଚୈତ୍ରରେ ଘଟଗାଁ
ଚୈତ୍ର ମାସ ଆସିଲେ ଘଟଗାଁର ଚିତ୍ର ବଦଳିଯାଏ। ରାସ୍ତାରେ ଭକ୍ତଙ୍କ ଭିଡ଼, ଦୋକାନରେ ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ, ନଡ଼ିଆର ଗଦା, ମା’ଙ୍କ ନାମରେ ଜୟଧ୍ୱନି—ସବୁ ମିଶି ଏକ ବିଶାଳ ଲୋକପର୍ବର ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ଏହି ପର୍ବ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ନୁହେଁ। ଏହା ସ୍ଥାନୀୟ ଅର୍ଥନୀତି ସହ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ। ଛୋଟ ବ୍ୟବସାୟୀ, ଫୁଲ ବିକ୍ରେତା, ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ବିକ୍ରେତା, ଯାତାୟାତ ସେବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ବ୍ୟବସାୟ ଏହି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରୁ ଲାଭ ପାଆନ୍ତି।
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ତାରିଣୀ ପୀଠ କେବଳ ଧର୍ମର ନୁହେଁ, ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନର ମଧ୍ୟ ଅଂଶ।
ଦେବୀଙ୍କ ରୂପରେ ଜନଜାତି ଚିହ୍ନ
ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିର ସରଳ ଓ ଲୋକଜ ରୂପ ଅନେକ ଗବେଷକଙ୍କ ଆକର୍ଷଣର କାରଣ ହୋଇଛି। ଦେବୀଙ୍କ ମୁହଁର ରୂପ, ଚକ୍ଷୁର ପ୍ରମୁଖତା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ପରମ୍ପରାକୁ ଜନଜାତି ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକ ସହ ସମ୍ପର୍କ କରି ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇଛି।
ଏହା ତାରିଣୀଙ୍କ ଲୋକଜ ଚରିତ୍ରକୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ଦେବୀଙ୍କ ରୂପରେ ରାଜସିକ ଆଡ଼ମ୍ବର ଠାରୁ ଅଧିକ ଏକ ସରଳତା ଦେଖାଯାଏ। ସେଥିପାଇଁ ଭକ୍ତଙ୍କ ନିକଟରେ ସେ ‘ଦୂରର ଦେବୀ’ ନୁହନ୍ତି; ସେ ନିଜ ଘରର ମା’।
ପୌରାଣିକ ଧାରାରେ ତାରିଣୀ
ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କୁ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭିନ୍ନ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ପ୍ରଚଳିତ। କେତେକ କାହାଣୀରେ ତାଙ୍କୁ ଦୁର୍ଗା, ତାରା, କାଳୀ କିମ୍ବା ଆଦିଶକ୍ତିର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ସହ ସମ୍ପର୍କ କରାଯାଏ।
କିନ୍ତୁ ଘଟଗାଁ ତାରିଣୀଙ୍କ ବିଶେଷତା ହେଉଛି—ତାଙ୍କ ଲୋକପରମ୍ପରା କୌଣସି ଗୋଟିଏ ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାନରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ରରେ ଶକ୍ତି, ଜଙ୍ଗଲ, ଜନଜାତି ଆସ୍ଥା, ଗଜପତି ଇତିହାସ ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି—ସବୁ ଏକାଠି ହୋଇଛି।
ଏହି କାରଣରୁ ତାରିଣୀଙ୍କ କାହାଣୀକୁ କେବଳ ‘ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ’ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସ୍କୃତିକ ଚରିତ୍ର ଧରାପଡ଼ିବ ନାହିଁ।
‘ରାଣୀ’ ନାମର ଆସ୍ଥା
କେନ୍ଦୁଝର ଲୋକଜୀବନରେ ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଏତେ ଉଚ୍ଚ ଯେ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ଭକ୍ତ ‘ଘଟଗାଁ ରାଣୀ’ ବୋଲି ସ୍ନେହରେ ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି।
ଏହି ‘ରାଣୀ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କେବଳ ରାଜସିକ ପଦବୀ ନୁହେଁ। ଏହା ଲୋକମନରେ ଦେବୀଙ୍କ ଅଧିକାରର ପ୍ରତୀକ। ଯେଉଁ ଭୂମିରେ ରାଜା ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ସେହି ଭୂମିର ଲୋକମନରେ ଦେବୀ ଥିଲେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରାଣୀ।
ତେଣୁ ‘ଘଟଗାଁ ରାଣୀ’ ଏକ ଆଧିକାରିକ ରାଜକୀୟ ପଦବୀ ନୁହେଁ; ଏହା ଲୋକଭକ୍ତିର ଏକ ସ୍ନେହମୟ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି।
ଜଗନ୍ନାଥ ଓ ତାରିଣୀ—ଦୁଇ ଧାରା, ଗୋଟିଏ ଚେତନା
ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଓ ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ଉପାସନା ଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକଚେତନାରେ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ିଉଠିଛି।
ଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ଓଡ଼ିଆ ସାମୂହିକ ଚେତନାର କେନ୍ଦ୍ର। ତାରିଣୀ ହେଉଛନ୍ତି ଲୋକମନର ଆଶ୍ରୟଦାତ୍ରୀ ମା’। ଜଣେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଅନ୍ୟଜଣେ ମା’। ଜଣେ ପୁରୀର ରତ୍ନସିଂହାସନରେ, ଅନ୍ୟଜଣେ କେନ୍ଦୁଝରର ଜଙ୍ଗଲଘେରା ଭୂମିରେ। କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଆ ଭକ୍ତିର ମନରେ ଦୁହିଁଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ଅଛି।
କାଞ୍ଚି ଅଭିଯାନର କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଏହି ଦୁଇ ଧାରାକୁ ଏକ ସୂତ୍ରରେ ବାନ୍ଧିଛି।
ମା’ଙ୍କ ପୀଠରେ ଆଜିର ଓଡ଼ିଶା
ଆଜି ଘଟଗାଁ ପୀଠକୁ କେବଳ କେନ୍ଦୁଝର ନୁହେଁ, ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଜିଲ୍ଲାରୁ ଭକ୍ତ ଆସନ୍ତି। ପଡ଼ୋଶୀ ରାଜ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଆସୁଥିବାର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ଚୈତ୍ର ପର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ସମୟରେ ଏହି ଭିଡ଼ ଆହୁରି ବଢ଼ିଥାଏ। କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପୋର୍ଟାଲ ଘଟଗାଁକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଉପାସନା କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରିଛି।
ଏହି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଏକ ପିଢ଼ିରୁ ଅନ୍ୟ ପିଢ଼ିକୁ ଆସ୍ଥାର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ମଧ୍ୟ। ଜେଜେବାପା ଯେଉଁଠି ମାନସିକତା କରିଥିଲେ, ନାତି ସେଠାକୁ ଯାଉଛି। ମା’ଙ୍କ ପାଖରେ ଯେଉଁ ପରିବାର ପ୍ରଥମେ ନଡ଼ିଆ ଚଢ଼ାଇଥିଲା, ସେହି ପରିବାରର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ି ମଧ୍ୟ ସେହି ପରମ୍ପରା ରଖୁଛି।
ଏହି ହେଉଛି ଜୀବନ୍ତ ପରମ୍ପରାର ପରିଚୟ।
ଜଙ୍ଗଲ, ଦେବୀ ଓ ପ୍ରକୃତି
ଘଟଗାଁ ତାରିଣୀଙ୍କ କାହାଣୀର ମୂଳରେ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି। ଏହି କଥା କେବଳ ଲୋକକାହାଣୀର ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଜନଜାତି ସମାଜର ପ୍ରକୃତିକେନ୍ଦ୍ରିକ ଜୀବନଦର୍ଶନକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଏ।
ଜଙ୍ଗଲ କେବଳ କାଠର ଭଣ୍ଡାର ନୁହେଁ। ଅନେକ ଜନଜାତି ସମାଜ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ହେଉଛି ଜୀବନ, ଜୀବିକା, ଔଷଧ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ଉତ୍ସ। ସେହି ଜଙ୍ଗଲର ଦେବୀ ଯେତେବେଳେ ସାରା ଓଡ଼ିଶାର ମା’ ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ସାଂସ୍କୃତିକ ଯାତ୍ରାର କାହାଣୀ ହୋଇଯାଏ।
ଭକ୍ତିରେ ଭାଷା ନାହିଁ, ଭେଦ ନାହିଁ
ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ପୀଠର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଏହାର ଲୋକପ୍ରିୟତା। ଏଠାରେ ଭକ୍ତ ନିଜ ନିଜ ଭାଷାରେ ମା’ଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି। କେହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ମନ୍ତ୍ରରେ, କେହି ଲୋକଭାଷାରେ, କେହି କେବଳ ‘ମା’ ବୋଲି ଡାକି ନିଜ ମନର କଥା କହନ୍ତି।
ଏହି ଭକ୍ତିର ମୂଳ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱାସ। ଏହି ବିଶ୍ୱାସକୁ ଇତିହାସର ମାପଦଣ୍ଡରେ ମାପିହେବ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଅବହେଳା ମଧ୍ୟ କରିହେବ ନାହିଁ। କାରଣ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ମୃତି, ଆଚାର, ପର୍ବ, ଗୀତ, ମାନସିକତା ଓ ପିଢ଼ି ପିଢ଼ିର ପରମ୍ପରା ମିଶି ହିଁ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କୃତି ଗଢ଼ିଉଠେ।
ମାଦଳା ପାଞ୍ଜିର ପରମ୍ପରା ଓ ଲୋକସ୍ମୃତି
ମାଦଳା ପାଞ୍ଜି ଓଡ଼ିଆ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତିର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଦଲିଲ। ଏହା କେବଳ ରାଜାଙ୍କ ତାଲିକା ନୁହେଁ; ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଓ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧର୍ମ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅନେକ ପରମ୍ପରା ଏଥିରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି। ତଥାପି ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ପାଠ, ପୁନର୍ଲେଖନ ଓ ଐତିହାସିକ ମୂଲ୍ୟାୟନକୁ ନେଇ ଗବେଷଣା ଚାଲିଆସିଛି।
ଘଟଗାଁ ତାରିଣୀଙ୍କ କାହାଣୀରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲୋକସ୍ମୃତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଛି। ଯେଉଁ କାହାଣୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଲୋକମୁଖରେ ଚାଲିଆସେ, ତାହାରେ ସମୟ ସହିତ ନୂଆ ଘଟଣା ଯୋଡ଼ାଯାଇପାରେ। କେତେକ ଅଂଶ ଐତିହାସିକ ହୋଇପାରେ, କେତେକ ଅଂଶ ଲୋକବିଶ୍ୱାସ। ଏହି ଦୁଇର ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବା ହିଁ ଓଡ଼ିଆ ଧାର୍ମିକ ଇତିହାସର ଆକର୍ଷଣ।
ଆଜି ବି ଜୀବନ୍ତ କାହିଁକି?
ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିପାରେ—ଶତାବ୍ଦୀ ପୁରୁଣା ଏକ ଦେବୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଆଜିର ଆଧୁନିକ ପିଢ଼ି କାହିଁକି ଆସୁଛି?
ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତି କେବଳ ପୁରୁଣା କାହାଣୀରେ ନୁହେଁ, ଲୋକଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଭୂତିରେ ଜୀବନ୍ତ। ଜଣେ ମା’ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଜଣେ ଚାଷୀ ଭଲ ଫସଲ ପାଇଁ ମାନସିକତା କରନ୍ତି। ଜଣେ ଯୁବକ ନୂଆ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ମା’ଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇଥାନ୍ତି। ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ଦଶକ ପରେ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଣା ମାନସିକତା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଘଟଗାଁ ଆସନ୍ତି।
ଏହି ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ଏକ ପୀଠକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖେ।
ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ମହିମା—ଲୋକବିଶ୍ୱାସର ଆଲୋକରେ
ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ମହିମାକୁ ନେଇ ଓଡ଼ିଶାର ଗାଁଗାଁରେ ଅନେକ କାହାଣୀ ରହିଛି। କାହାର ମାନସିକତା ପୂରଣ ହୋଇଥିବା କଥା, କାହାର ବିପଦ ସମୟରେ ମା’ଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କରି ମନୋବଳ ପାଇଥିବା ଅନୁଭୂତି—ଏସବୁ ଲୋକବିଶ୍ୱାସର ଅଂଶ।
ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରମାଣ ବୋଲି ଦାବି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଲୋକସଂସ୍କୃତିର ଅଂଶ ଭାବେ ବୁଝିଲେ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ଅସାଧାରଣ। ଲୋକେ ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିଜ ଦୁଃଖ-ସୁଖର ସାଥୀ କରିନେଇଛନ୍ତି, ସେହି ଦେବୀ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଅଂଶ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।
ଘଟଗାଁର ରାଣୀ—କେବଳ ମନ୍ଦିରରେ ନୁହେଁ
ଘଟଗାଁ ରାଣୀଙ୍କ ପରିଚୟ ମନ୍ଦିରର ଚାରିକାନ୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଅଟକିନାହିଁ। ସେ ଲୋକଗୀତରେ ଅଛନ୍ତି, ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଅଛନ୍ତି, ମାନସିକତାରେ ଅଛନ୍ତି, ପର୍ବରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ କେନ୍ଦୁଝରର ସାମୂହିକ ପରିଚୟରେ ଅଛନ୍ତି।
ଏକଦିନ ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କ ପୀଠ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା, ସେହି ଦେବୀ ଆଜି ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ବଡ଼ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳର ପରିଚୟ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହା କେବଳ ମନ୍ଦିରର ବିକାଶର କାହାଣୀ ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ଲୋକଦେବୀଙ୍କ ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିସ୍ତାରର କାହାଣୀ।
ଆଧୁନିକ ମନ୍ଦିର, ପ୍ରାଚୀନ ଆସ୍ଥା
ଏକ ରୋଚକ ତଥ୍ୟ ହେଉଛି, ବର୍ତ୍ତମାନର ମନ୍ଦିର ଗଠନ ତୁଳନାମୂଳକ ଆଧୁନିକ। ଓଡ଼ିଶା ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କମିଶନର ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ୧୯୭୦ ମସିହାରେ ଦେବୀଙ୍କ ପରିଚାଳନା ଓଡ଼ିଶା ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ବିଭାଗ ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ୧୯୮୦ ମସିହାରେ ତତ୍କାଳୀନ ଟ୍ରଷ୍ଟ ବୋର୍ଡ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିଲା।
ଏଠାରେ ଇତିହାସର ଏକ ସୁନ୍ଦର ବିରୋଧାଭାସ ଦେଖାଯାଏ। ମନ୍ଦିରର ଆଧୁନିକ ନିର୍ମାଣ ତୁଳନାରେ ଦେବୀଙ୍କ ଆସ୍ଥା ଅଧିକ ପୁରୁଣା। ଅର୍ଥାତ୍ ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ମନ୍ଦିରର ଦେଉଳ ଭିତରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇନାହିଁ; ଲୋକଙ୍କ ମନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି।
ଏକ ପୀଠ, ଅନେକ ପରିଚୟ
ଘଟଗାଁ ତାରିଣୀ ପୀଠକୁ ଏକାଧିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ପଢ଼ାଯାଇପାରେ। ଧର୍ମର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ଏକ ଶକ୍ତି ଉପାସନା କେନ୍ଦ୍ର। ଇତିହାସର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଏକ ପରମ୍ପରା। ଲୋକସଂସ୍କୃତିର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ଜନଜାତି ଓ ଓଡ଼ିଆ ସମାଜର ସମନ୍ୱୟର ଏକ ଉଦାହରଣ। ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା କାଞ୍ଚି ଅଭିଯାନର ଲୋକକାହାଣୀ ସହ ଯୋଡ଼ିତ।
ଏହି ସମସ୍ତ ପରିଚୟକୁ ଏକାଠି କଲେ ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ପ୍ରକୃତ ଚିତ୍ର ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
ମା’ ତାରିଣୀ ଓ ଓଡ଼ିଆ ମନ
ଓଡ଼ିଆ ମନରେ ‘ମା’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ବହୁତ ବଡ଼। ମା’ ଅର୍ଥ ଆଶ୍ରୟ। ମା’ ଅର୍ଥ ଭରସା। ମା’ ଅର୍ଥ ବିପଦ ସମୟରେ ଶେଷ ଆଶା।
ଘଟଗାଁ ତାରିଣୀଙ୍କ ପରିଚୟରେ ଏହି ‘ମା’ ଭାବ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କ ନାମ ନେଲେ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଠାରୁ ଅଧିକ ଭରସା ଜାଗେ।
ଏହି ଭରସା ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିଛି।
ଶେଷ କଥା : ଯେଉଁଠି ଇତିହାସ ଓ ଆସ୍ଥା ମିଶିଯାଏ
ଘଟଗାଁର ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ କାହାଣୀ ଶେଷ କରିବା ସହଜ ନୁହେଁ। କାରଣ ଏହି କାହାଣୀର ଶେଷ ନାହିଁ। ଏହା ପିଢ଼ିରୁ ପିଢ଼ିକୁ ଯାଉଥିବା ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପରମ୍ପରା।
କାଞ୍ଚି ଯୁଦ୍ଧର କିମ୍ବଦନ୍ତୀରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ଭଞ୍ଜଙ୍କ ଯାତ୍ରା, ପଛକୁ ଚାହିଁଦେବାର ସେହି ଲୋକକାହାଣୀରୁ ଘଟଗାଁରେ ମା’ଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ, ଜନଜାତି ଦେହୁରୀଙ୍କ ଶାବରୀ ପରମ୍ପରାରୁ ଆଜିର ବିଶାଳ ଭକ୍ତସମାଜ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଏହି ପୀଠର ଚରିତ୍ରକୁ ଅଲଗା ରଙ୍ଗ ଦେଇଛି।
ମାଦଳା ପାଞ୍ଜିର ପରମ୍ପରା ଆମକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜଗନ୍ନାଥ କେନ୍ଦ୍ରିକ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତିର କଥା କହେ। କାଞ୍ଚି ଅଭିଯାନର ଲୋକକାହାଣୀ ଆମକୁ ଗଜପତି ଓ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ମନେ ପକାଏ। ତାରିଣୀଙ୍କ ଶାବରୀ ପରମ୍ପରା ଆମକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜନଜାତି ଧାର୍ମିକ ଐତିହ୍ୟର ସ୍ମୃତି ଦିଏ।
ଏବଂ ଘଟଗାଁର ଆଜିର ଭକ୍ତି ଆମକୁ କହେ—ପୁରୁଣା କାହାଣୀ କେବଳ ପୁସ୍ତକର ପୃଷ୍ଠାରେ ମରିଯାଇନାହିଁ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏବେ ବି ବଞ୍ଚିଛି।
ସେଥିପାଇଁ ଘଟଗାଁର ରାଣୀ ମା’ ତାରିଣୀ କେବଳ ଏକ ଦେବୀଙ୍କ ନାମ ନୁହେଁ। ସେ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକସ୍ମୃତିର ଏକ ଦୀର୍ଘ ଅଧ୍ୟାୟ। ସେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ମନ୍ଦିରକୁ ଆସିଥିବା ଏକ ଆସ୍ଥାର ଯାତ୍ରା। ସେ ଜନଜାତି ପରମ୍ପରାରୁ ବ୍ୟାପକ ଓଡ଼ିଆ ଶକ୍ତି ଉପାସନାକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିବା ଏକ ସଂସ୍କୃତିକ କାହାଣୀ। ଏବଂ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ବିଶାଳ ଛାୟା ତଳେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ଓଡ଼ିଆ ଆସ୍ଥାର ଆଉ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପରିଚୟ।
ଆଜି ବି ଯେତେବେଳେ ହଜାର ହଜାର ଭକ୍ତ ଘଟଗାଁ ରାସ୍ତାରେ ଯାଆନ୍ତି, ହାତରେ ନଡ଼ିଆ ଧରି ମା’ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ କେବଳ ଏକ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଉନାହାନ୍ତି। ସେମାନେ ଯାଉଛନ୍ତି ନିଜ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଆସ୍ଥାକୁ ଛୁଇଁବାକୁ, ନିଜ ମାଟିର ସ୍ମୃତିକୁ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଏବଂ ନିଜ ମନର ଭରସାକୁ ଆଉଥରେ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ।
ଘଟଗାଁର ଘନ ସବୁଜ ପରିବେଶ ମଝିରେ ମା’ ତାରିଣୀଙ୍କ ପୀଠ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେହି ପୁରୁଣା କଥା କହୁଛି—ଦେବୀଙ୍କ ଘର ବଡ଼ ହେଲେ ନୁହେଁ, ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ସ୍ଥାନ ବଡ଼ ହେଲେ ଏକ ପୀଠ ମହାନ ହୁଏ।
ସେହି କାରଣରୁ ଘଟଗାଁର ତାରିଣୀ କେବଳ ଇତିହାସ ନୁହନ୍ତି, କେବଳ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ନୁହଁ , କେବଳ ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ ନୁହ। ଏସବୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଆ ମନରେ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଆସ୍ଥା ପ୍ରକଟିଛନ୍ତି- ଘଟଗାଁ ରାଣୀ, ମା’ ତାରିଣୀ।
ସଂଳାପ – ଶ୍ରୀଯୁକ୍ତ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ନନ୍ଦ, ଶିକ୍ଷାବିତ ତଥା ବରିଷ୍ଠ ସାମ୍ବାଦିକ, କେଉଁଝର, ଓଡିଶା
