ପବିତ୍ର ପାତାଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ଧାମ…ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ଭକ୍ତି ଓ ଅପ୍ପରଙ୍କ ଅଟଳ ଆସ୍ଥାର ଅମର ଗାଥା….

ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ ତୀର୍ଥଭୂମିରେ ଏମିତି ଅନେକ ଶିବଧାମ ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଲୋକକଥା ଓ ଭକ୍ତି ପରସ୍ପର ସହ ଏପରି ମିଶିଯାଇଛି ଯେ, କେଉଁଠାରୁ ଇତିହାସ ଶେଷ ହେଉଛି ତ କେଉଁଠାରୁ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ତାହା ଅଲଗା କରିବା କଷ୍ଟକର। କୁଡ୍ଡାଲୋର ଅଞ୍ଚଳର ତିରୁପାଦିରିପୁଲିୟୁରସ୍ଥିତ ପାତାଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ସେହିପରି ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଶୈବ ତୀର୍ଥ। ଏଠାରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପାତାଳେଶ୍ୱର ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଦେବୀଙ୍କୁ ପେରିୟନାୟକୀ ଓ ଅରୁନ୍ଧବ ନାୟକୀ ଭାବେ ଭକ୍ତମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ମନ୍ଦିରର ଅନେକ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରୁ ଅରୁନ୍ଧବ ନାୟକୀଙ୍କ ନିରାକାର ଉପାସନା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶେଷ ଆକର୍ଷଣ। କାରଣ ଏଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ସାଧାରଣ ମୂର୍ତ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଉଚ୍ଚ ପୀଠ ରହିଛି। ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ପୀଠକୁ ଦେବୀଙ୍କ ନିରାକାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ସ୍ମୃତି ଭାବେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି ଏକମାତ୍ର ବିଶେଷତା ହିଁ ମନ୍ଦିରଟିକୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିବକ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ଏକ ଅଲଗା ପରିଚୟ ଦେଇଛି। କିନ୍ତୁ ଏହା ପଛରେ ଯେଉଁ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ରହିଛି, ତାହା ଆହୁରି ଚମତ୍କାର। କୁହାଯାଏ, ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ ନିଜର ଏକ ଭୁଲ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବାକୁ ଏହି ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ବାମ ଆଖି ଓ ବାମ କାନ୍ଧରେ ଅଦ୍ଭୁତ କମ୍ପନ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାରେ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ମହାଦେବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍କେତ ବୋଲି ଦେବୀ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତାହାପରେ ସେ ଏହି ଭୂମିକୁ ନିଜ ତପସ୍ୟାର ସ୍ଥାନ ଭାବେ ବାଛିନେଇଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ପରେ ମହାଦେବ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ବୋଲି କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରହିଛି। ଏହି କାହାଣୀ ହିଁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅରୁନ୍ଧବ ନାୟକୀଙ୍କ ପୀଠକୁ ଏକ ବିଶେଷ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିଚୟ ଦେଇଆସିଛି।

ପାଦିରି ବୃକ୍ଷର ପବିତ୍ର ବନ

ଆଜି ଯେଉଁଠି ନଗର, ରାସ୍ତାଘାଟ ଓ ମଣିଷର ଚଳପ୍ରଚଳ ଦେଖାଯାଏ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସେହି ଅଞ୍ଚଳ ଏକ ଘନ ବନଭୂମି ଥିଲା ବୋଲି ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରା କହେ। ବିଶେଷକରି ପାଦିରି ବୃକ୍ଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରାଚୀନ ପରିଚୟ ସେହି ବୃକ୍ଷ ସହ ଜଡ଼ିତ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ଘନ ଅରଣ୍ୟ। ଚାରିଆଡ଼େ ପବନରେ ଦୋଳାୟମାନ ବୃକ୍ଷ। ନିରବତା ମଧ୍ୟରେ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଡାକ। ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରେ ଋଷି, ମୁନି ଓ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଶିବଙ୍କ ଆରାଧନା କରୁଥିଲେ ବୋଲି ଲୋକକଥାରେ ମିଳେ। ସେହି ପବିତ୍ର ବନଭୂମିରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଉପାସନା ଧୀରେ ଧୀରେ ଏକ ବଡ଼ ତୀର୍ଥ ପରମ୍ପରାର ରୂପ ନେଇଥିଲା। ଆଜି ମଧ୍ୟ ପାଦିରି ବୃକ୍ଷକୁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷ ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଏ। ବୃକ୍ଷଟି କେବଳ ଏକ ଉଦ୍ଭିଦ ନୁହେଁ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ତପସ୍ୟା ଓ ଶିବଭକ୍ତିର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ସ୍ମାରକ।

ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଅନୁତାପର କାହାଣୀ

ପାତାଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟା ସହ ଜଡ଼ିତ। ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାରେ କୁହାଯାଏ, ଥରେ ପାର୍ବତୀ ଦେବୀ ଖେଳିବା ଭାବରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଦୁଇ ଆଖିକୁ ନିଜ ହାତରେ ଢାଙ୍କିଦେଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ଦୁଇ ଆଖି ସାଧାରଣ ମଣିଷର ଆଖି ନୁହେଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଶିବଙ୍କ ନୟନର ସମ୍ପର୍କ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ଆଖି ଢାଙ୍କିଯିବା ସହ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଗଲା ବୋଲି ପୌରାଣିକ କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପାର୍ବତୀ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଗମ୍ଭୀରତା ବୁଝିପାରିଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଅନୁତାପ ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେ ମହାଦେବଙ୍କ ନିକଟରେ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ନିଜର ତ୍ରୁଟିର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ସେ ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ଶିବକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ବୋଲି ପରମ୍ପରା କହେ। ତୀର୍ଥରୁ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ମହାଦେବଙ୍କ ଆରାଧନା କରୁଥିବା ସମୟରେ ଦେବୀ ତିରୁପାଦିରିପୁଲିୟୁରର ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ବାମ ଆଖି ଓ ବାମ କାନ୍ଧରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କମ୍ପନ ଅନୁଭବ ହେଲା ବୋଲି ଭକ୍ତିକଥାରେ ରହିଛି। ଦେବୀ ଏହାକୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍କେତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ମନ କହିଲା—ଏହି ହେଉଛି ସେହି ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ସଫଳ ହେବ। ସେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ରହିଗଲେ।

ନିରାକାର ତପସ୍ୟା

ଦେବୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଏଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଥିଲା ବୋଲି ଲୋକକଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେ ନିଜ ମନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶିବଙ୍କ ଚରଣରେ ସମର୍ପିତ କରିଥିଲେ। ଦିନ ପରେ ଦିନ, ରାତି ପରେ ରାତି ତାଙ୍କ ମନରେ ଥିଲା କେବଳ ମହାଦେବଙ୍କ ଧ୍ୟାନ। ଏହି ତପସ୍ୟାର ସ୍ମୃତି ଆଜି ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ଅରୁନ୍ଧବ ନାୟକୀଙ୍କ ପୀଠରେ ଜୀବନ୍ତ ବୋଲି ଭକ୍ତମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ନ ଥାଇ ଏକ ପବିତ୍ର ପୀଠ ଥିବାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିରାକାର ତପସ୍ୟା ସହ ଜଡ଼ିତ ବୋଲି ପରମ୍ପରାରେ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପୀଠ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହେଲେ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଅନୁଭୂତି ଜାଗେ। ସେଠାରେ ମୂର୍ତ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଦେବୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିର ଅନୁଭବ ରହିଛି। ଏହା ଯେପରି ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସନ୍ଦେଶ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ଆଖିରେ ଦେଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ଭକ୍ତିର ଅନୁଭୂତିରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପାଇହେବ।

ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ଭକ୍ତି

ଏହି ତୀର୍ଥର ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାହାଣୀ ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦ ଋଷିଙ୍କୁ ନେଇ। ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦ ଜଣେ ମହାନ ଶିବଭକ୍ତ ଥିଲେ ବୋଲି ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ତାଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ସାଧନାର ଏକ ଅଂଶ ଥିଲା ମହାଦେବଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ସତେଜ ଫୁଲ ସଂଗ୍ରହ କରିବା। ଘନ ବନରେ ଫୁଲ ଫୁଟୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭାତ ପୂର୍ବରୁ ସେହି ଫୁଲ ତୋଳିବା ସହଜ ନଥିଲା। ଅନ୍ଧାରରେ ଗଛ ଚଢ଼ିବା ସମୟରେ କଣ୍ଟା ଓ ଶାଖା ତାଙ୍କ ପାଦକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ମନ ଅଟଳ ଥିଲା। ସେ ମହାଦେବଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ,ପୂଜା ପାଇଁ ଫୁଲ ଆଣିବାରେ ଯେପରି କୌଣସି ବାଧା ନ ଆସେ, ସେପରି ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉ। ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମହାଦେବ ତାଙ୍କୁ ବାଘର ପାଦ ସଦୃଶ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଦ ଦେଇଥିଲେ ବୋଲି କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରହିଛି। ଏହାପରେ ସେ ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଏହି କାହାଣୀର ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ନାମ ସହ ଜଡ଼ିତ ବୋଲି ଭକ୍ତମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ପାଦିରି ବୃକ୍ଷର ବନ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦ ଋଷିଙ୍କ ତପସ୍ୟା,ଏହି ଦୁଇ ପରମ୍ପରା ମିଶି ତିରୁପାଦିରିପୁଲିୟୁରର ପ୍ରାଚୀନ ପରିଚୟକୁ ଗଢ଼ିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ କଥା

ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ ଏହି ତୀର୍ଥର ଏକ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଜଡ଼ିତ। ପୂଜା ସମୟରେ ଅଜାଣତରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ତ୍ରୁଟି ପାଇଁ ଉପମନ୍ୟୁ ଅଭିଶାପର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ ବୋଲି ଲୋକକଥାରେ କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତିର ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ମହାଦେବଙ୍କ ଶରଣକୁ ନେଇଗଲା। ଦେବୀଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ସେ ପାତାଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ ବୋଲି ପରମ୍ପରା କହେ। ଏହି କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନକୁ ଏକ ଗଭୀର ବାର୍ତ୍ତା ଦିଏ। ଭୁଲ ହୋଇଗଲେ ନିରାଶ ହୋଇଯିବା ନୁହେଁ। ନିଜ ତ୍ରୁଟିକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଆତ୍ମଶୋଧନର ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ହିଁ ମୁକ୍ତିର ପଥ, ଏହି ଭାବନା ଏହି କାହାଣୀରେ ଲୁଚିଥିବା ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ଅପ୍ପରଙ୍କ ଅଟଳ ଭକ୍ତି

ପାତାଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରର ଇତିହାସ ଓ ଭକ୍ତିପରମ୍ପରାରେ ଶୈବ ସନ୍ଥ ଅପ୍ପରଙ୍କ ନାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ। ଅପ୍ପର ମହାଦେବଙ୍କ ଜଣେ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଅନେକ ଘଟଣା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିକଥା ଭାବେ ଲୋକମୁଖରେ ରହିଛି। କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କର ଶିବଭକ୍ତିକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ବିରୋଧୀମାନେ ଅନେକ ନିର୍ଯାତନା ଦେଇଥିଲେ। ଏକ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବଡ଼ ପଥର ସହ ବାନ୍ଧି ସମୁଦ୍ରରେ ଫିଙ୍ଗିଦିଆଯାଇଥିଲା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରହିଛି। ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ଥିଲା ଏକ ଅସହାୟ ପରିସ୍ଥିତି। କିନ୍ତୁ ଅପ୍ପରଙ୍କ ମୁଖରେ ଥିଲା ଶିବନାମ। ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଯେଉଁ ପଥର ତାଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତାକୁ ନେଇଯିବା କଥା, ସେହି ପଥର ତାଙ୍କୁ ଭାସାଇ ତିରୁପାଦିରିପୁଲିୟୁର ନିକଟ କୂଳକୁ ନେଇଆସିଲା। ଏହି ଘଟଣା ଶୈବ ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାରେ ଅପ୍ପରଙ୍କ ଅଟଳ ଆସ୍ଥାର ପ୍ରତୀକ ହୋଇଛି। ଭକ୍ତମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ମଣିଷର ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇପାରେ। ଏହି କାହାଣୀରୁ ହିଁ ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଭକ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷକ ମହାଦେବଙ୍କ ଧାମ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।

ଅପ୍ପରଙ୍କ ଭକ୍ତିଗୀତ

ଅପ୍ପର ଓ ଅନ୍ୟ ଶୈବ ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ଭକ୍ତିଗୀତ ଏହି ତୀର୍ଥର ମହିମାକୁ ଦୂରଦୂରାନ୍ତରେ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲା। ସେହି ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ମନ୍ଦିର କେବଳ ଏକ ନିର୍ମାଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସହ ମଣିଷର ଜୀବନ୍ତ ସମ୍ପର୍କର ଏକ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା। ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ ଭକ୍ତିଗୀତ ହିଁ ଅନେକ ତୀର୍ଥର ମହିମାକୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚାଇବାର ଏକ ବଡ଼ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା। ତିରୁପାଦିରିପୁଲିୟୁର ମଧ୍ୟ ସେହି ପରମ୍ପରାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥ। ଆଜି ମନ୍ଦିରରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ଭକ୍ତିର ସ୍ୱର ଯେପରି ମନରେ ଶୁଣାଯାଏ।

ପଲ୍ଲବ ଓ ଚୋଳ ଯୁଗର ଛାପ

ପାତାଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରର ମହିମା କେବଳ ପୁରାଣ ଓ ଲୋକକଥାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ମନ୍ଦିରର ଇତିହାସରେ ପଲ୍ଲବ ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଚୋଳ ଯୁଗର ଛାପ ଥିବା କଥା ଐତିହାସିକ ବିବରଣୀରୁ ଜଣାଯାଏ। ସେହି ସମୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ଶୈବ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ଓ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କୃତିର ବିଶେଷ ବିକାଶ ଘଟିଥିଲା। ରାଜାମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦାନ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ଅବଦାନରେ ଅନେକ ମନ୍ଦିର ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ପାତାଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ସେହି ଦୀର୍ଘ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଂଶ। ମନ୍ଦିରର ପ୍ରାଚୀନ ଗଠନ, ଶିଳ୍ପକଳା, ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର, ପରିକ୍ରମା ପଥ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପାସନାସ୍ଥଳୀରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟର ପରମ୍ପରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ଗୋପୁରମର ଛାୟାରେ

ମନ୍ଦିରର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ଦେଇ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିବେଶ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ବାହାରର ନଗରଜୀବନର କୋଳାହଳ ଧୀରେ ଧୀରେ ପଛକୁ ରହିଯାଏ। ଭିତରେ ଘଣ୍ଟିର ଶବ୍ଦ, ପୂଜାର ସୁଗନ୍ଧ, ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରାଚୀର—ସବୁକିଛି ମିଶି ଏକ ଅଲଗା ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ମହାଦେବଙ୍କ ଗର୍ଭଗୃହ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶାନ୍ତି ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ। ଏହା ହିଁ ହେଉଛି ପ୍ରାଚୀନ ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି-ଯାହାକୁ କେବଳ ଆଖିରେ ଦେଖିହେବ ନାହିଁ, ମନରେ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ହୁଏ।

ପାତାଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ମହିମା

ଏହି ମନ୍ଦିର ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି। ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଏଠାରେ ଥରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିର ସହ ପୂଜା କରିବାର ପୁଣ୍ୟ କାଶୀରେ ଷୋଳ ଥର ଶିବଙ୍କ ଉପାସନା, ତିରୁଅଣ୍ଣାମଲୈରେ ଆଠ ଥର ଉପାସନା ଓ ଚିଦମ୍ବରରେ ତିନି ଥର ଉପାସନା କରିବା ସମାନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ଏହା ଏକ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ଐତିହାସିକ ଭାବେ ପ୍ରମାଣିତ ମାପଦଣ୍ଡ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ହିଁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମନରେ ପାତାଳେଶ୍ୱର ଧାମର ମହିମା କେତେ ଗଭୀର, ତାହା ପ୍ରକାଶ କରେ। ଦୂରଦୂରାନ୍ତରୁ ଭକ୍ତମାନେ ଏଠାକୁ ଆସି ମହାଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। କେହି ନିଜ ପରିବାରର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। କେହି ମନର ଦୁଃଖ ନେଇ ଆସନ୍ତି। କେହି ପୁଣି କେବଳ ମହାଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆସି ନିଜକୁ ଧନ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତି।

ନିରାକାର ଦେବୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ

ଅରୁନ୍ଧବ ନାୟକୀଙ୍କ ପୀଠ ଏହି ମନ୍ଦିରର ସବୁଠାରୁ ଅନନ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆକର୍ଷଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ମନ୍ଦିରରେ ଭକ୍ତମାନେ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ପୀଠ ହିଁ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିର ପ୍ରତୀକ। ଏହା ପଛରେ ଥିବା ବିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି-ପାର୍ବତୀ ଏଠାରେ ନିରାକାର ଭାବେ ମହାଦେବଙ୍କ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ନିରାକାର ପୀଠ ମାଧ୍ୟମରେ ରହିଛି। ଏହି ପରମ୍ପରା ଭାରତୀୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମନେ ପକାଇଦିଏ—ରୂପ ହେଉ କି ନିରାକାର, ଭକ୍ତିର ମୂଳ ହେଉଛି ମନର ଶ୍ରଦ୍ଧା।

ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସର ମିଳନ

ପାତାଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି ଏଠାରେ ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସ ପାଖାପାଖି ଚାଲିଛି। ଏକପଟେ ରହିଛି ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟାର କାହାଣୀ। ଅନ୍ୟପଟେ ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ଭକ୍ତିର ଗାଥା। ଆଉ ଏକପଟେ ଅପ୍ପରଙ୍କ ଅଟଳ ଆସ୍ଥାର କାହାଣୀ। ଏହା ସହ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଛି ପଲ୍ଲବ ଓ ଚୋଳ ଯୁଗର ଐତିହାସିକ ପରମ୍ପରା। ଏହି ସବୁ ଧାରା ଏକାଠି ହୋଇ ମନ୍ଦିରକୁ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ସ୍ଥାନ ନୁହେଁ, ଏକ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟରେ ପରିଣତ କରିଛି।

ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକର ମହିମା କେବଳ ଶିଳାରେ ଲେଖା ହୋଇନଥାଏ। କେତେବେଳେ ତାହା ଲୋକଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ବଞ୍ଚିଥାଏ। ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ଭକ୍ତ ନିଜ ନାତିକୁ ଯେତେବେଳେ ମନ୍ଦିରର କାହାଣୀ କହନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଏକ ପିଢ଼ିରୁ ଅନ୍ୟ ପିଢ଼ିକୁ ଏହି ପରମ୍ପରା ଯାଏ। ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ଭକ୍ତି ଓ ଅପ୍ପରଙ୍କ ଅଟଳ ଆସ୍ଥା—ଏହି ସମସ୍ତ କାହାଣୀ ଏଭଳି ଲୋକସ୍ମୃତିରେ ବଞ୍ଚି ରହିଛି। ତେଣୁ ପାତାଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରର କାହାଣୀ ଏକ ମାତ୍ର ପୁସ୍ତକରେ ବନ୍ଦ ନୁହେଁ। ଏହା ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ରହିଛି। ଏହା ମନ୍ଦିରର ପ୍ରାଚୀରରେ ରହିଛି। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ବୃକ୍ଷର ଛାୟାରେ ରହିଛି। ଏହା ପ୍ରାର୍ଥନାର ଶବ୍ଦରେ ରହିଛି।

ଏକ ତୀର୍ଥ, ଅନେକ ଅର୍ଥ

କାହା ପାଇଁ ପାତାଳେଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି ମହାଦେବ। କାହା ପାଇଁ ଏହା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଭୂମି। କାହା ପାଇଁ ଏହା ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ଭକ୍ତିର ସ୍ମୃତି। କାହା ପାଇଁ ଏହା ଅପ୍ପରଙ୍କ ଅଟଳ ବିଶ୍ୱାସର ପ୍ରତୀକ। ଆଉ କାହା ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ଜୀବନ୍ତ ଦଲିଲ। ଏହି ସବୁ ଅର୍ଥକୁ ଏକାଠି କଲେ ପାତାଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରର ପ୍ରକୃତ ଚିତ୍ର ସାମ୍ନାକୁ ଆସେ। ଏହା କେବଳ ଏକ ମନ୍ଦିର ନୁହେଁ। ଏହା ହେଉଛି ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀର ଭକ୍ତିର ଏକ ସଞ୍ଚିତ ସ୍ମୃତି।

ଆଜିର ଦିନରେ ପାତାଳେଶ୍ୱର

ସମୟ ବଦଳିଛି। ପୁରୁଣା ବନ ଆଜି ନଗରରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି। ପୁରାତନ ଯାତ୍ରାପଥ ଆଜି ଆଧୁନିକ ରାସ୍ତାରେ ବଦଳିଛି। ମଣିଷର ଜୀବନଧାରା ବଦଳିଛି। କିନ୍ତୁ ପାତାଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦରବାରରେ ଭକ୍ତିର ପରମ୍ପରା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଜାରି ରହିଛି। ଭକ୍ତମାନେ ଆସନ୍ତି। ମହାଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଦେବୀଙ୍କ ପୀଠ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀନ କାହାଣୀ ଶୁଣନ୍ତି। ଏବଂ ନିଜ ଜୀବନର ଦୁଃଖ, ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଚରଣରେ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି। ଏହିଠାରେ ହିଁ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ତୀର୍ଥର ସତ୍ୟ ସଫଳତା।

ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟାରୁ ମିଳୁଥିବା ବାର୍ତ୍ତା

ପାର୍ବତୀଙ୍କ କାହାଣୀ ଆମକୁ କହେ—ତ୍ରୁଟି କରିବା ମଣିଷର ସ୍ୱଭାବ। କିନ୍ତୁ ତ୍ରୁଟିକୁ ବୁଝିବା, ତାହା ପାଇଁ ଅନୁତାପ କରିବା ଏବଂ ନିଜକୁ ସଂଶୋଧନ କରିବା ହେଉଛି ମହତ୍ତ୍ୱର ପରିଚୟ। ଦେବୀଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଏହି ଆତ୍ମଶୋଧନର ପ୍ରତୀକ। ସେ ନିଜ ଭୁଲରୁ ପଳାଇ ଯାଇନଥିଲେ। ସେ ତାହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ତପସ୍ୟାର ପଥ ବାଛିଥିଲେ ବୋଲି ଭକ୍ତିପରମ୍ପରା କହେ। ତେଣୁ ଏହି କାହାଣୀ କେବଳ ପୁରାଣ ନୁହେଁ। ଏହା ମଣିଷ ଜୀବନର ଏକ ଆଇନା।

ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ଭକ୍ତିରୁ ମିଳୁଥିବା ବାର୍ତ୍ତା

ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ କାହାଣୀ କହେ—ସତ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ବାଧା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତ ପଛକୁ ଫେରେ ନାହିଁ। ପୂଜା ପାଇଁ ଫୁଲ ଆଣିବା ଏକ ସାଧାରଣ କାମ ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେହି କାମ ଭକ୍ତିର ଅଂଶ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ବଦଳିଯାଏ। ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ କାହାଣୀ ତେଣୁ ଭକ୍ତିର ନିଷ୍ଠାର ଏକ ଚିରନ୍ତନ ପ୍ରତୀକ।

ଅପ୍ପରଙ୍କ ଆସ୍ଥାରୁ ମିଳୁଥିବା ବାର୍ତ୍ତା

ଅପ୍ପରଙ୍କ କାହାଣୀରେ ରହିଛି ଅଟଳ ବିଶ୍ୱାସ। ବିପଦ ଆସିଲେ ମଣିଷର ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଅପ୍ପରଙ୍କ ଭକ୍ତିକଥା କହେ—ଆସ୍ଥା ଯଦି ଦୃଢ଼ ଥାଏ, ତେବେ ମଣିଷ ଭୟଙ୍କର ପରିସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମନୋବଳ ହରାଏ ନାହିଁ। ସେହି କାରଣରୁ ଅପ୍ପରଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏହି ତୀର୍ଥର ଭକ୍ତିପରମ୍ପରାରେ ଏତେ ଗଭୀର।

ନିରାକାର ପୀଠର ନିରବ ସନ୍ଦେଶ

ଅରୁନ୍ଧବ ନାୟକୀଙ୍କ ପୀଠ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହେଲେ ମନରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଜାଗିପାରେ—ଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି କାହିଁକି ନାହିଁ? କିନ୍ତୁ ଏହାର ଉତ୍ତର ହିଁ ଏହି ମନ୍ଦିରର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ। ପୀଠଟି ଯେପରି ନିରବ ଭାବେ କହେ—ଦିବ୍ୟତାକୁ ସବୁବେଳେ ରୂପ ଦରକାର ନାହିଁ। ଭକ୍ତି ଥିଲେ ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଅନୁଭୂତି ଦେଇପାରେ। ଦେବୀଙ୍କ ତପସ୍ୟାର କାହାଣୀ ଏହି ନିରାକାର ପୀଠକୁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ନଜରରେ ଏକ ଅସାଧାରଣ ପବିତ୍ରତା ଦେଇଛି।

କୁଡ୍ଡାଲୋରର ତିରୁପାଦିରିପୁଲିୟୁରର ପାତାଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ତେଣୁ କେବଳ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଶିବମନ୍ଦିର ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଏକାଠି ହୋଇଛି ପୁରାଣର ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟ, ଲୋକକଥାର ଆକର୍ଷଣ, ଶୈବ ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ଭକ୍ତି, ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଗୌରବ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କ ଆସ୍ଥା। ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଏହି ଭୂମିକୁ ପବିତ୍ରତାର କାହାଣୀ ଦେଇଛି। ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ଭକ୍ତି ଏହାକୁ ସାଧନାର ଭୂମି କରିଛି। ଅପ୍ପରଙ୍କ କାହାଣୀ ଏହାକୁ ଅଟଳ ଆସ୍ଥାର ପ୍ରତୀକ କରିଛି। ପଲ୍ଲବ ଓ ଚୋଳ ଯୁଗର ଐତିହାସିକ ପରମ୍ପରା ଏହାର ପ୍ରାଚୀନତାକୁ ଆହୁରି ଦୃଢ଼ କରିଛି। ଆଉ ଅରୁନ୍ଧବ ନାୟକୀଙ୍କ ନିରାକାର ପୀଠ ଏହାକୁ ଏକ ଅନନ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିଚୟ ଦେଇଛି। ଶତାବ୍ଦୀ ବଦଳିଛି। ରାଜା ବଦଳିଛନ୍ତି। ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବଦଳିଛି। ମଣିଷର ଜୀବନଶୈଳୀ ବଦଳିଛି। କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତିର ଧାରା ବଦଳିନାହିଁ। ଆଜି ମଧ୍ୟ ଜଣେ ଭକ୍ତ ଯେତେବେଳେ ପାତାଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ଆସି ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅଜାଣତରେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷର ଏକ ପରମ୍ପରା ସହ ନିଜକୁ ଯୋଡ଼ିଦିଏ। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୁରାଣ କେବଳ ପୁରୁଣା କାହାଣୀ ରହେ ନାହିଁ। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଇତିହାସ କେବଳ ପୁରୁଣା ଶିଳାରେ ଲେଖା ଅକ୍ଷର ରହେ ନାହିଁ। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭକ୍ତି ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଅନୁଭୂତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହି ହେଉଛି ପାତାଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ଧାମର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମହିମା। ଏଠାରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ନିରବତା ଅଛି। ଏଠାରେ ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ଭକ୍ତିର ଶକ୍ତି ଅଛି। ଏଠାରେ ଅପ୍ପରଙ୍କ ଅଟଳ ବିଶ୍ୱାସର ସ୍ମୃତି ଅଛି। ଏଠାରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଚରଣରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ଅଛି। ଏବଂ ଏଠାରେ ଅରୁନ୍ଧବ ନାୟକୀଙ୍କ ନିରାକାର ପୀଠ ଯେପରି ଯୁଗଯୁଗ ଧରି ଏକ ନିରବ ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଆସୁଛି- ରୂପ ବଦଳିପାରେ, ସମୟ ବଦଳିପାରେ, ପଥ ବଦଳିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ଓ ଅଟଳ ଆସ୍ଥାର ଆଲୋକ କେବେ ନିଭେ ନାହିଁ। ସେହି ଆଲୋକରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହିଛି କୁଡ୍ଡାଲୋରର ପ୍ରାଚୀନ ପାତାଳେଶ୍ୱର ଧାମ-ପୁରାଣ, କିମ୍ବଦନ୍ତୀ, ଇତିହାସ ଓ ଭକ୍ତିର ଏକ ଅମର ତୀର୍ଥଗାଥା।